10/2021
Obrazek ilustrujący tekst Zawłaszczanie mitu

Zawłaszczanie mitu

 

 

O tym, że Błażej Tokarski interesuje się związkami teatru i religii, zwłaszcza mitem Joanny d’Arc w dramacie, mogliśmy się już przekonać, gdy zdobył nagrodę w konkursie na najlepszą pracę magisterską organizowanym przez Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego. Nowatorska, ciekawa, dobrze napisana dysertacja zdobyła uznanie jury i pierwsze miejsce (promotorem był Tadeusz Kornaś). Swoje spojrzenie na św. Joannę w kulturze Tokarski prezentował też na łamach naszego miesięcznika.

Dla autora teatr to nie tylko teoria i myśl, ale też praktyka. Jest reżyserem i dramatopisarzem, założył krakowski Teatr74, gdzie wystawił m.in. spektakl joanna.głosy ziemi inspirowany tekstem Paula Claudela Joanna d’Arc na stosie i filmem Carla Theodora Dreyera Pasja Joanny d’Arc. I właśnie fotografia z tego przedstawienia stała się okładką napisanej przez niego i wydanej w 2021 roku książki pt. Zakonne siostry są siostrami twymi. Twórczość dramatyczna św. Teresy z Lisieux w kontekście mitu Joanny d`Arc i mistyki kobiecej.

To kolejna publikacja w serii Teatr/Konstelacje Uniwersytetu Jagiellońskiego. Zdjęcie na okładce nieco zadziwia. Widać na nim spętaną sznurami kobietę, w lateksowym gorsecie, z mocno pomalowanymi na czerwono ustami. Nie kojarzy się ze św. Joanną, raczej z bohaterką erotycznego filmu, przemocą, BDSM. Po przeczytaniu książki rozjaśnia się sens fotografii. Błażej Tokarski odsłania Joannę d’Arc – kobietę niezłomną, która została spalona na stosie w Rouen na mocy wyroku Kościoła katolickiego, a po dwudziestu latach przez tę samą instytucję zrehabilitowaną – jako europejski mit przetwarzany i modelowany według aktualnych potrzeb, figurę nieraz brutalnie zawłaszczaną przez różne, często skrajnie odległe od siebie środowiska. Joanna to bohaterka kulturowa, której kolejne epoki nakładały kostiumy i makijaże. „Manipulacje artystyczne, religijne i polityczne dokonywane na historii Joanny przez polityków, artystów, a nawet historyków wpływają na siebie wzajemnie i przenikają się, tworząc niezliczony, trudny do ogarnięcia szereg hybrydycznych mitów i pomniejszych, funkcjonujących niezależnie od siebie wariantów tej samej opowieści” – przekonuje autor.

Książka ta jest właśnie próbą ukazania hybrydycznych mitów i ich różnych wariantów przede wszystkim w przestrzeni teatru. Autor pozwala sobie jednak na szerokie, niejednokrotnie bardzo ciekawe odniesienia społeczne i historyczne, przywołuje konteksty literackie, teologiczne, antropologiczne. Pyta i docieka. Nie przyjmuje obiegowych opinii, jak na przykład ta o wizerunku Joanny u Szekspira, który zdaniem większości badaczy pokazuje francuską wojowniczkę jako rozpustnicę i wiedźmę (bo niby jak Anglik miał przedstawić francuską heroinę). Tokarski widzi w postaci z pierwszej części Henryka VI zapowiedź Lady Makbet – bohaterkę pragnącą przy użyciu nadprzyrodzonych mocy przekroczyć „kobiecą naturę”. Mimo że Joanna jest niewinna, pozostaje czarnym charakterem zarówno dla Anglików, jak i dla Francuzów. Jest ambiwalentna. Kiedy ginie na stosie, nie istnieje dla niej już ani Bóg, ani Francja, dla których wcześniej się poświęcała.

Błażej Tokarski szczegółowo przygląda się, jak mit Joanny d’Arc wykorzystali też Friedrich Schiller, George Bernard Shaw, Paul Claudel czy Bertolt Brecht. Każdy z dramatopisarzy akcentuje inne aspekty działalności Joanny i odmiennie ją ocenia. Schiller w Dziewicy Orleańskiej zastępuje mistyczne doświadczenie Joanny romantyczną cudownością. Jego bohaterka stanie między posłannictwem świętej a miłością, bowiem zakocha się na polu walki. Niewiele będzie w tym utworze elementów związanych z religijnym potraktowaniem misji Joanny (Schillerowi jako protestantowi daleki był kult świętych). Dziewicę Orleańską można „traktować jako przestrogę Schillera przed tym, co się stanie, gdy kobiety przeznaczone do działalności »do wewnątrz« – zaczną angażować się w politykę”. Na zupełnie inne elementy zwracał uwagę Paul Claudel. Dla nawróconego katolika Joanna była przede wszystkim postacią, która miała wzmacniać we Francuzach wartości religijne i nacjonalistyczne. Bertolt Brecht – pisarz lewicowy – kilkakrotnie czynił Joannę bohaterką swoich dramatów. Widział w niej jednak przede wszystkim „ucieleśnienie beznadziejnego poświęcenia”.

Autor stawia odważne, często zastanawiające tezy. Jego zdaniem mit męczennicy „rozpala głównie męską wyobraźnię”, a „mimo częstego wpisywania postaci Joanny d’Arc w dyskurs feministyczny, wśród artystycznych opracowań tego tematu na palcach jednej ręki można policzyć te stworzone przez kobiety”. Ale najważniejsze z jego założeń dotyczy współczesnych reprezentacji pasterki z Domrémy. Tokarski wyraża przekonanie, że właściwie wszyscy ważni dramatopisarze odnoszą się afirmacyjnie, polemicznie bądź prześmiewczo do mało znanego szerokiemu odbiorcy utworu św. Teresy z Lisieux Misja Joanny d’Arc. Zawarta w nim dobrze skonstruowana postać średniowiecznej świętej stała się modelem, od którego będą rozchodzić się współczesne wersje mitu o Joannie.

Tokarski na początek podaje szczegółową biografię Teresy, dla której poświęcająca się Bogu aż do haniebnej śmierci Joanna stała się patronką i opiekunką. Słaba fizycznie Teresa marzyła o śmierci celowej, pięknej, męczeńskiej. Swoje wizje religijne mogła realizować dzięki wystawianym już po wstąpieniu do zakonu karmelitanek rekreacjom – małym formom teatralnym. Zawierała w nich własne fascynacje biblijnymi i kulturowymi bohaterami, scenami z Pisma Świętego. Jej literacki przekaz mieścił przede wszystkim mistyczne i religijne wartości, ale niepozbawiony był też artystycznych walorów. Teresa od Dzieciątka Jezus miała wyczucie formy, kompozycji i prawideł sceny. Została więc scenarzystką, reżyserką i aktorką w karmelitańskim teatrze. Sama przygotowała osiem teatralnych tekstów. Mało kto o tym wie i mało kto o tym pisze (odsyłam do studiów księdza Henryka Seweryniaka i karmelitanki siostry Marii Lucyny od Krzyża).

Świętej Teresie teatr potrzebny był nie tylko dla celów wspólnotowych, formacyjnych, ale także osobistych. Najprawdopodobniej najmocniej fascynowała ją możliwość odgrywania ról postaci świętych, wcielania się w nie, odczuwania ich emocji, przeżyć, a nade wszystko nakładanie na ich życiorysy własnej biografii. Jak pisze Błażej Tokarski, Teresa wyrażała samą siebie „przy pomocy teatralnej zabawy z własną tożsamością” (w książce zamieszono kilka fotografii siostry Teresy jako Joanny ubranej w zbroję, z mieczem, w peruce z długimi włosami).

Bardzo oryginalny jest rozdział zatytułowany „Chrześcijanki bez Kościoła” (?) Joanna d’Arc i Teresa z Lisieux w kontekście roli przypisanej kobiecie w chrześcijaństwie i mistyki kobiecej, w którym autor pyta o rolę kobiety w Kościele katolickim. Zaczyna od podejścia św. Pawła, a dochodzi do nowego feminizmu i „geniuszu kobiety” (pojęcie wypracowane przez Jana Pawła II). Joanna, do czego dąży później Teresa, jest kobietą czynu, nie troski, jest modelem córki Boga, a nie matki człowieka. Obie realizują swoją kobiecość wbrew schematom. „Sam moment, w którym Teresa z Lisieux wchodzi na scenę jako Joanna d’Arc, każe nam zrewidować wszelkie stereotypy, jakimi obrosło zachodnie chrześcijaństwo, a szczególnie rola, jaką odgrywa w nim kobieta”. Zdaniem Tokarskiego choć katolicyzm sankcjonuje patriarchalny porządek, to jednak tu na niespotykaną skalę rozwinął się fenomen mistyki kobiecej, która bywa nazywana „odwetem kobiecości”, czy odpowiedzią na patriarchalny i logocentryczny wymiar religii chrześcijańskiej.

Analizując szczegółowo Misję Joanny d’Arc, Tokarski nie ogranicza się do jednej perspektywy badawczej. Już pierwszą scenę, kiedy Joanna jako pobożna, skromna pasterka przędzie w samotności, interpretuje na przykład przez literaturę feministyczną Kazimiery Szczuki i apoftegmaty ojców pustyni. Ta strategia autora pozwala na wysnuwanie ciekawych i nieoczywistych wniosków. Odczytując kolejne odsłony dramatu, Tokarski wykazuje, jak Teresa utożsamiała się z francuską świętą – naiwną, nierozumianą przez otoczenie dziewczyną, bezgranicznie ufającą Bogu. W utworze odbijają się życiowe epizody, rozterki, marzenia samej Teresy. Dla autorki najważniejsza pozostaje osobowa relacja Joanny z Bogiem i wypełnienie jego woli (męczeńska śmierć). Jej Joanna widzi świętych i z nimi rozmawia, przeżywa doświadczenie mistyczne. Modlitwa męczennicy pod koniec utworu przechodzi w ekstazę, bohaterka wyłącza się z doczesnego świata, a jej dusza wchodzi w związek z Bogiem. Taka jest wizja Teresy, takie są chyba też jej marzenia.

Książkę zamyka rozdział poświęcony dwudziestowiecznym i współczesnym realizacjom mitu Joanny w kulturze. Tokarski, by uświadomić skalę żywotności mitu, obok reprezentacji klasycznych już dramatopisarzy umieszcza te ze świata popkultury, które mają przecież szeroki społeczny zasięg. Przywołuje film Luca Bessona Joanna d’Arc (oczywiście polemiczny wobec wizji św. Teresy) czy utwory Madonny (amerykańska piosenkarka dostrzega w Joannie kobietę niezłomną, która potrafi oddać życie za własne ideały). To zadziwiające, jak Joanna w podobnym czasie staje się patronką nowej formuły narodowej, wzorem postawy chrześcijańskiej, czy ikoną ruchu feministycznego i mniejszości seksualnych.

Błażej Tokarski, jak dowodzi narracja jego książki, nie jest typem spokojnego badacza, to raczej poszukiwacz, który usilnie, różnymi ścieżkami chce zrozumieć postać i mit Joanny d’Arc i teatralną działalność św. Teresy. By to osiągnąć, sięga po różnorodną literaturę, odwołuje się do myśli dalekich sobie autorów, zestawia często sprzeczne teorie, a na ich przecięciu szuka prawdy. Wszystko po to, by odkryć fenomen religijny i kulturowy obu bohaterek. I choć rozumiem, co ma na myśli Tadeusz Kornaś, który w swojej recenzji wydawniczej pisze, że niektóre wnioski Tokarskiego są ryzykowne, a może nawet kontrowersyjne, to doceniam tę „nieortodoksję” i odwagę w badaniach.

autor / Błażej Tokarski

tytuł / Zakonne siostry są siostrami twymi. Twórczość dramatyczna św. Teresy z Lisieux w kontekście mitu Joanny d’Arc i mistyki kobiecej

wydawca / Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego

miejsce i rok / Kraków 2021

teatrolog, profesor w Katedrze Dialogu Wiary z Kulturą UKSW. Autorka książek Promieniowanie rapsodyzmu. W kręgu myśli i praktyki teatralnej Mieczysława Kotlarczyka (2008) i Teatr przeciwko śmierci. Kryptoteologia Tadeusza Kantora (2015).