10/2013

Pasja kolekcjonerów i instytucje

Muzeum teatralne jest swoistym paradoksem, próbą zatrzymania ulotnej chwili i wpisania jej w archiwalno-muzealną strukturę. Jest to zresztą udany eksperyment, jeśli wziąć pod uwagę ilość tego typu placówek. Muzea teatralne można znaleźć w prawie każdym zakątku świata.

Obrazek ilustrujący tekst Pasja kolekcjonerów i instytucje

CNCS/Pascal Francois

 

Nie powstają z nakazu władz, ale najczęściej są inicjatywą całkowicie oddolną. Ich zaczątkiem są zazwyczaj prywatne kolekcje, by wymienić chociażby zbiory Herberta Whittakera, scenografa i reżysera, związane z dwudziestowiecznym teatrem kanadyjskim, stanowiące obecnie trzon kolekcji Theatre Museum w Toronto.

Najstarsze muzea, na przykład moskiewskie Muzeum im. Bachruszyna założone w 1894, powstały już na przełomie XIX i XX wieku, wychodząc naprzeciw ówczesnej fascynacji teatrem i pasji kolekcjonowania. Te dawne zbiory są obecnie podstawą olbrzymich archiwów dokumentujących działalność artystyczną i życie prywatne ludzi teatralnego świata.

Obok różnego typu dokumentów, w muzealnych magazynach schronienie znalazły projekty, elementy scenografii, kostiumy, teatralne lalki czy pamiątki osobiste. I nie jest to żaden lamus czy, jak pisał Pazzini w swym eseju Śmierć w muzeum, magazyn końcowy i swoiste cmentarzysko przedmiotów. Muzea teatralne wciąż żyją i to życiem dość intensywnym, o czym świadczy ich nieustająca ewolucja.

 

Na Wyspach

Najwięcej zmian w swej historii przeszło chyba londyńskie muzeum teatralne, o którego zbiorach Catherine Haill pisała jako o „bezdomnej kolekcji” i które przed trzema laty ponownie otwarło swe podwoje dla publiczności1. Jego początku można się doszukać w liście kolekcjonerki i pasjonatki teatru Gabrielle Enthoven opublikowanym w „The Referee” w 1911 roku. Pytała wówczas o możliwość założenia w którymś z londyńskich muzeów działu teatralnego. Mimo publicznego poparcia żadne z istniejących muzeów nie było zainteresowane jej kolekcją. Sytuację zmieniła dopiero słynna amsterdamska Międzynarodowa Wystawa Teatralna z 1922 roku, którą pokazano w Muzeum Victorii i Alberta. Dwa lata później przyjęto do zbiorów V&A kolekcję Gabrielle Enthoven. Na otwarcie ekspozycji trzeba było jednak czekać jeszcze długo.

W 1955 roku w „The Times” pojawił się kolejny list, tym razem autorstwa Laurence’a Irvinga, wnuka wybitnego aktora Sir Henry’ego Irvinga, w którym zapytywał on, dlaczego w kraju wielkiego Szekspira nie powstało jeszcze muzeum teatralne. Irving wyraził też zaniepokojenie wywozem za granicę wielu cennych pamiątek. Dyskusja, jaką wywołał ten list, zaowocowała powstaniem The British Theatre Museum Associacion. Rozpoczęło się „polowanie” na rozproszone w prywatnych rękach teatralne pamiątki. W prasie pojawiły się ogłoszenia dotyczące poszukiwania różnego typu memorabiliów, okraszone hasłami: „You Can Help The Theatre Museum” czy „Museum for Theatreland”. Po siedmiu latach pracy w 1963 roku Vanessa Redgrave otworzyła National Theatre Museum w Leighton House w londyńskiej dzielnicy Kensington, ze zbiorami niezależnymi od kolekcji V&A.

Obie instytucje połączyła w końcu pewna niezwykle istotna z punktu widzenia historii teatru aukcja w Sotheby’s, na której wystawiona została przez Fundację Diagilewa kolekcja kostiumów m.in.: Picassa do Le Train Bleu. Dzięki zebranym w ostatniej chwili funduszom od prywatnych darczyńców, w tym od samego Anthony’ego Diamantidiego, prezydenta owej fundacji, Richard Buckle wykupił ponad sześćdziesiąt kostiumów do zbiorów Muzeum Teatralnego. Skromne magazyny nie były w stanie pomieścić tych cennych nabytków. To samo dotyczyło rosnącej kolekcji V&A.

Pojawiły się głosy o połączeniu obu zbiorów, a John Barber w „Daily Telegraph” postulował nawet stworzenie „Living Arts Centre”. Na początku lat siedemdziesiątych V&A przejęło ostatecznie kolekcję Muzeum Teatralnego, jednak na otwarcie nowego gmachu w Covent Garden trzeba było czekać dekadę. Tym razem uroczystego „przecięcia wstęgi” dokonała księżniczka Małgorzata w 423. rocznicę urodzin Szekspira. W 2007 roku muzeum zamknięto, a zbiory trafiły do gmachu głównego przy Cromwell Road. Otwarta ponownie w 2009 wystawa stała odpowiada koncepcji wielopłaszczyznowej ekspozycji narracyjnej. Przede wszystkim można podążyć szlakiem powstawania spektaklu. Podział taki odchodzi od tradycyjnego historycznego myślenia o prezentowaniu zbiorów. Historia pojawia się w tle poprzez bogaty materiał pochodzący z różnych epok, wybrany do prezentacji w każdym z działów. Daje to możliwość wymiany dawnych eksponatów, które ze względów konserwatorskich nie mogą być zbyt długo eksponowane. Pozostawiono też sporą przestrzeń dla ekspozycji czasowych.

W Londynie znajduje się również druga stała wystawa teatralna, towarzysząca rekonstrukcji teatru The Globe. Projekt ten, będący marzeniem amerykańskiego aktora Sama Wanamakera, został ukończony w 1997 roku. A zarządza nim stworzona przez niego w 1970 fundacja Shakespeare Glob Trust. Teatr ten w sezonie letnim wystawia sztuki Szekspira czy Marlowe’a, a przez cały rok prężnie prowadzi działalność dydaktyczną. Część zabudowań przeznaczono na potrzeby warsztatów dla dzieci i młodzieży, a część na ekspozycję dotyczącą elżbietańskiego teatru oraz prac rekonstrukcyjnych.

 

Na kontynencie

Zupełnie inaczej wyglądała historia muzeum kopenhaskiego. W roku 1881 z powodu zagrożenia pożarem zamknięto teatr na zamku królewskim Christiansborg. W 1922 aktorowi Robertowi Neiiendamowi udało się uzyskać zgodę na otwarcie w jego wnętrzach muzeum teatralnego (zapoczątkowanego już w 1912 przez grupę entuzjastów). Dzięki tej inicjatywie dawny teatr ożył. W jego historycznych wnętrzach od czasu do czasu odbywają się spektakle, na co dzień zaś otwarty jest dla zwiedzających. Cała przestrzeń poza widownią przeznaczona jest na wystawę stałą poświęconą historii duńskiego teatru. Placówka jest finansowana przez państwo, oprócz tego otrzymuje wsparcie od osób prywatnych. Jego wielką przyjaciółką jest duńska królowa, wielbicielka teatru. Obecnie muzeum kopenhaskie przechodzi transformację, dzięki której ma się ono stać miejscem przenikania się rożnych dziedzin sztuki: muzyki, teatru i sztuk plastycznych.

Do nowej formy określonej przez Michaela Matzigkeita jako multifunkcjonalna platforma teatralna dąży także Theatermuseum Düsseldorf. Jego początki sięgają wczesnych lat trzydziestych XX wieku, a zbiory opierają się na kolekcji Louise’a Dumonta i Gustava Lindemanna, gromadzących archiwa teatralne Kolonii i Düsseldorfu od 1904 do powstania Deutschen Theather am Rhein. Obecnie muzeum współpracuje w ramach różnych projektów z teatrami Nadrenii Północnej-Westfalii oraz Heinrich-Heine-Universität. Mimo że zbiory muzeum dotyczą między innymi dworskiego teatru i opery w XVII i XVIII wieku czy Bergisches Deutsches Theater Wohlbrücka, działającego na początku XIX wieku, to nie skupia się ono tylko na historii. Śledzi dzień dzisiejszy i utrzymuje elastyczność, dzięki której na pewno łatwiej ewoluować i dostosowywać się do coraz to nowych wymagań, ale i możliwości. W 2012 roku w związku z cięciami budżetowymi pojawiła się koncepcja połączenia Muzeum Teatralnego z Muzeum Filmu.

We Francji istnieją dwa bardzo poważne ośrodki zbierające archiwalia teatralne, jednak żadne z nich nominalnie nie stanowi muzeum. Po pierwsze trzeba tu wymienić Département des Arts du spectacle w paryskiej Bibliothèque nationale de France. Jego początki sięgają darowizny Auguste’a Rondela z 1920, który przekazał rządowi francuskiemu swą cenną kolekcję obejmującą teatralia z różnych epok. Jego teatralną bibliotekę umieszczono w Bibliothèque de l’Arsenal, gdzie Rondel rozbudowywał ją i porządkował do swej śmierci w 1934. Oficjalnie jednak sam wydział sztuk widowiskowych utworzono dopiero w 1976 roku. Jego zbiory, liczące około czterech milionów obiektów, dotyczą teatru dramatycznego i muzycznego, tańca, pantomimy, teatru lalkowego, ulicznego, cyrku, a także kina i telewizji. W odróżnieniu od zbiorów typowo bibliotecznych: druków, rękopisów, projektów scenograficznych czy fotografii, kolekcja zawiera także materiały audiowizualne oraz rekwizyty i kostiumy. Ze względu na rosnące potrzeby magazynowe, jak i dostępność kolekcji dla badaczy (około 10 000 osób rocznie) i zwiedzających została ona przeniesiona w 2004 roku do „le site Richelieu”. Instytucja posiada także od 1979 oddział w Awinionie – Maison Jean Vilar, utworzony we współpracy z Fundacją Jeana Vilara i urzędem miasta. Wśród najciekawszych ekspozycji przygotowanych przez pracowników Département des Arts du spectacle wymienić można wystawy poświęcone takim postaciom jak Gordon Craig, Jean Giraudoux, Sonia i Robert Delaunay czy Sarah Bernhardt.

Drugą instytucją jest, o wiele młodsze, bo otwarte dopiero w 2006 roku, Le Centre National du Costume de Scène et de la Scénographie mieszczące się w Quartier Villars, osiemnastowiecznych koszarach kawalerii w Moulins w Owernii2. Centrum zostało założone przez Bibliothèque National de France, Comédie-Française oraz Opera National de Paris. Obecnie kolekcja CNCS to 10 000 kostiumów i 20 000 projektów, rekwizytów i elementów scenografii. Prawdziwym skarbem CNCS są kostiumy, które trafiły tu z Comédie-Française, projektowane przez takie sławy jak Suzanne Lalique, Lila de Nobili czy Thierry Mugler, a przede wszystkim stroje noszone przez aktorów Comédie-Française w XVIII wieku. W starych koszarach o powierzchni 7 000 m² stworzono nowoczesne magazyny do przechowywania kostiumów i dużych elementów scenografii z pracownią konserwacji tkanin i specjalnym warsztatem, przygotowującym manekiny indywidualnie do wymiarów kostiumów. Przygotowano również sale wystawowe, przestrzeń edukacyjną, archiwum, salę wykładową oraz restaurację i sklep.

Ze względów konserwatorskich CNCS nie posiada stałej ekspozycji. Na przestrzeni 1 500 m² organizowane są rocznie dwie wystawy, na których prezentowane jest od 100 do 140 kostiumów i innych obiektów. Pomysł przeniesienia zbiorów z Paryża do obszernej placówki na prowincji z jednej strony pozwolił na stworzenie świetnych warunków do przechowywania zbiorów, a z drugiej znacząco zwiększył ruch turystyczny w dystrykcie Allier i okolicy. Samo Centrum jest w chwili obecnej jedną z najnowocześniejszych i najlepiej wyposażonych instytucji zajmujących się przechowywaniem dawnych strojów i ich konserwacją.

Największym i najstarszym europejskim muzeum teatralnym jest Państwowe Centralne Muzeum Teatralne im. A.A. Bachruszyna w Moskwie. Posiada ono półtora miliona eksponatów, 8 filii i aż 200 pracowników. Jego założycielem był Aleksiej Aleksandrowicz Bachruszyn, który w 1894 roku po raz pierwszy publicznie udostępnił swoją kolekcję, a później w 1913 odsprzedał ją Rosyjskiej Cesarskiej Akademii Nauk.
Kończąc przegląd europejskich muzeów teatralnych, nie należy zapominać o placówkach w Budapeszcie, Miszkolcu czy Muzeum Wojwodiny w Nowym Sadzie, Muzeum Monachijskim, Wiedeńskim, muzeach przy historycznych teatrach włoskich.

 

Poza Europą

Także na kontynencie azjatyckim powstają muzea teatralne. W Japonii najciekawsza jest placówka założona już w 1928 roku z inicjatywy Tsubouchiego Shoyo przy tokijskim Uniwersytecie Waseda. „Enpaku”, jak zwą je miejscowi, stara się przedstawić historię sztuk performatywnych w Japonii, począwszy od okresu Asuka i narodzin dworskiego teatru bugaku, przez powstanie teatru kabuki w okresie Edo, po czasy obecne. Wystawę wzbogacają ponadto sale poświęcone ludowym formom teatralnym, jak kagura czy dengaku oraz część ekspozycji poświęcona pamięci profesora Tsubouchiego, tłumacza dzieł Szekspira na japoński, a co za tym idzie – teatrowi szekspirowskiemu od szesnastowiecznego Londynu po dzisiejsze Tokio.

Wystawy poświęcone teatrowi kabuki można oglądać także w Edo-Tokyo Museum otwartym w 1993 roku, gdzie podziwiać można rekonstrukcję teatru Nakamuraza oraz w Kyoto w teatrze Minamiza uznawanym za symboliczne miejsce narodzin gatunku.

Także chińskie widowiska doczekały się swoich muzeów, na przykład: w prowincji Shaanxi, gdzie występuje lokalna odmiana tego gatunku o nazwie Qínqiāng. Znacznie większa i ciekawsza placówka mieści się w Tianjin, gdzie przedstawione są dzieje chińskiego teatru od dynastii Han (206 p.n.e. – 220 n.e.) po dzień dzisiejszy. Trzecie muzeum powstało w Singapurze i dokumentuje stuletnią historię chińskiej opery na wyspie, we wszystkich jej gatunkach: kantońskim, Teochew, Qiong, Hokkien (Xiang, Li Yuan, Gezai) oraz Yue.

W Indiach powstał Instytut Teatralny Rangayana w Mysore (stan Karnataka) założony w 1989 i prowadzony przez Karatntha Babukodi Venkataramana Karatnth, wybitnego indyjskiego aktora i reżysera. Znajduje się tam pokaźna biblioteka oraz zbiory, w tym niezwykła kolekcja instrumentów muzycznych. W tym samym czasie rozpoczął swą działalność Natarang Pratishthan Archive and Resource Center dokumentujący historię hinduskiego teatru od lat dwudziestych XX wieku. Jednak jak na razie ich działalność wystawiennicza jest sporadyczna.

Kontynuując wędrówkę przez kontynenty, trafiamy też do Perth w Australii, gdzie otwarto w 2001 roku Museum of Performing Arts przy His Majesty’s Theatre.

W Stanach Zjednoczonych istnieje kilka muzeów posiadających dział teatralny lub działających jako samodzielne placówki. Jedną z nich jest The Tobin Collection of Theatre Arts znajdująca się w McNay Art Museum w San Antonio. Zgromadzono tam obiekty związane z teatrem światowym i amerykańskim od XVI wieku po dzień dzisiejszy. W San Francisco znajduje się Museum of Performance & Designe założone przez Russella Hartleya, tancerza i projektanta kostiumów. W 1999 stworzono muzeum siedzibę w Veterans Building w San Francisco War Memorial and Performing Arts Center, dzięki czemu uzyskano znacznie większą powierzchnię nie tylko na magazyny i wystawy, lecz także na działalność edukacyjną. Muzeum odwiedza rocznie około 200 000 zwiedzających. Jest to w tej chwili najbogatsze muzeum teatralne w Stanach Zjednoczonych, z budżetem rocznym sięgającym miliona dolarów oraz hojnie wspieranym przez różne fundacje. Najmłodsze amerykańskie muzeum znajduje się w Nowym Jorku. W 2003 roku Helen Marie Guditis założyła Broadway Theatre Institute, który w 2007 roku przekształcił się w The Theatre Museum. Prowadzi ono działalność wystawienniczą i edukacyjną. Do najciekawszych wystaw jak na razie przygotowanych przez pracowników tego muzeum należą Queens’ Theatrical History, wystawa poświęcona teatrom działającym w Queens, a także Showboat – Round The Bend, o statkach teatralnych pływających po rzekach amerykańskich na przełomie XIX i XX wieku. Na koniec nie można zapomnieć o lekkim repertuarze i muzeum burleski w Las Vegas – The Burlesque Hall of Fame.
 

1. The Theatre Museum. Victoria and Albert Museum, red. A. Schouvaloff, wstęp C. Haill, London 1987.
2. P. Delphine, Le Centre National du Costume de Scène et de la Scénographie, [w:] SIBMAS Conference 2012 BestPractice! Innovative Techniques for Performing Arts Collections, Libraries and Museums, London 2012.