Jestem stąd
„To naprawdę nie były żarty. Bez wątpienia mogli mnie zabić” – Artem Manuilov opowiada o młodości w Donbasie, pracy w Teatrze Powszechnym i na planie filmowym, o Gardzienicach, polskiej policji i o wojnie.
DOMINIK GAC: W Złym Leopolda Tyrmanda w reżyserii Krzysztofa Garbaczewskiego w warszawskim Teatrze Powszechnym grasz kilka postaci, m.in. kierowcę autobusu Genka Śmigło. To członek drużyny światła. Stoi po dobrej stronie mocy. Czy kryminalne klimaty są Ci bliskie?
ARTEM MANUILOV: Można powiedzieć, że wyssałem je z mlekiem matki. Wychowywałem się w Suchodilsku, górniczym mieście na Donbasie w Ukrainie. Rządził tam szef mafii. Trzymał wszystkie biznesy, często zatrudniał przestępców, którzy wyszli z więzienia i tak dalej. Mer nie mógł podjąć żadnej poważnej decyzji bez konsultacji z nim. A merem był ojciec mojego przyjaciela. Więc bardzo dobrze znam te układy.
DG: Codzienność też była kryminalna?
AM: Miałem około dziesięciu lat, gdy wyszedłem rano do szkoły i zobaczyłem w piwnicy, tuż obok bloku, trupa. Ktoś go wyrzucił. Taki to był rejon.
DG: Miałeś do czynienia z półświatkiem?
AM: Raz spotkałem się z przyjaciółmi, miałem może ze dwadzieścia lat. Jak zawsze było wesoło. Późny wieczór. Śpiewaliśmy Don’t Worry, Be Happy Bobby’ego McFerrina na głosy i wtedy z takiego lokalnego baru Bomond wyszło trzech facetów. Jeden napakowany, dwóch mniejszych. Ten duży pyta: „Co tu się dzieje, czemu po nocy śpiewacie, kto to wymyślił?”. Mój przyjaciel odpowiada: „Ja”. „No to chodź tu”. Złapał go za fraki, przyparł do drzewa i w mordę go. Ja jestem impulsywny. W takich ekstremalnych sytuacjach najpierw robię, potem myślę. Rzuciłem się na niego, trafiłem jakoś szczęśliwie, bo upadł. Dwaj pozostali do mnie dobiegli. Zaczęliśmy się bić.
DG: A koledzy?
AM: Nikt się nie podniósł.
DG: Jak to? Nie ratowali Cię?
AM: Dałem sobie radę, mocno ich pobiłem. Ale niestety też dostałem.
DG: Co było dalej?
AM: Obudziłem się rano z wielką śliwą pod okiem. Po południu przyszli koledzy i wystraszeni mówią: „Stary, szukają cię. Nie wychodź z domu, bo cię zabiją”. Okazało się, że jeden z tych gości, co ode mnie dostał, był synem szefa mafii. Nie wychodziłem z domu trzy–cztery dni, potem razem z przyjacielem, który tego wieczoru nauczył nas śpiewać piosenkę McFerrina i też mocno oberwał od bandziorów, wyjechaliśmy do Starobielska, do mojej babci. Musieliśmy zarobić na dalszą drogę, więc poszliśmy pracować przy zbiorach jabłek. Po trzech tygodniach ruszyliśmy do Doniecka, gdzie spędziłem ponad cztery lata.

DG: Bałeś się wracać?
AM: Nie to, że się bałem, ale wiedziałem, że lepiej nie wracać. To naprawdę nie były żarty. Bez wątpienia mogli mnie zabić. Ale po roku i tak przyjechałem na Paschę na grób ojca i babci.
DG: Na szczęście teraz mieszkasz w bezpiecznej Warszawie…
AM: Powiedziałbym: w miarę bezpiecznej… W Złym mówię monolog o życiu tramwajowym. Padają tam słowa o tramwaju: „jego funkcją jest umożliwianie ludziom uwolnienia instynktu nienawiści” i dalej: „w warszawskich tramwajach nawet najbardziej miłosierny chrześcijanin staje się jedynie złośliwością i czystą biologią”. Tyle lat minęło, a nic się nie zmieniło. Tekst Tyrmanda brzmi przeraźliwie aktualnie.
DG: Znasz to z autopsji. W 2019 roku zostałeś zaatakowany w autobusie za to, że rozmawiałeś przez telefon po ukraińsku. Dziś wrogość Polaków wobec Ukraińców jest coraz większa. Spotkały Cię kolejne przykre sytuacje?
AM: Ostatnio z policją. Wracałem późnym wieczorem do domu przez park i zgubiłem okulary.
DG: Te, które teraz masz na sobie?
AM: Tak, właśnie tak je noszę, na daszku czapki, chyba że świeci słońce. Wróciłem, żeby je odnaleźć. W pewnym momencie podchodzi do mnie para policjantów. Mężczyzna: „Co pan tu robi?”. „Szukam okularów”. Po chwili słyszę, zaczepnym tonem: „A pan jest stąd?”. „Stąd”. „Jakoś po akcencie słyszę, że nie stąd”. „Jestem stąd” – odpowiadam już lekko wkurzony i szukam dalej, a on idzie za mną. „To poproszę dokumenty”. „A na jakiej podstawie?”. „Artykuł 15, podejrzane zachowanie”. Więc go pytam: „Czyli szukanie okularów to podejrzane zachowanie? Czy to dlatego, że pan uważa, że nie jestem stąd?”. Zacząłem się z nim sprzeczać i mówię: „Niech się pan w takim razie pierwszy wylegitymuje”. Spisałem jego dane. Później on wziął mój dokument tożsamości i złośliwie przedłużał procedurę. „Ile to będzie trwało?” – pytam. „Ile trzeba, tyle będzie. Może i dwie godziny. Poczekasz”.
DG: Puścił Cię?
AM: W końcu tak. Poprosiłem o pomoc w poszukiwaniu, bo mieli latarki, ale odmówili. Na szczęście po chwili znalazłem okulary! A wracając do domu, zobaczyłem radiowóz i dwie policjantki, które rozmawiały z kimś w środku. Zapytałem, czy wiedzą, gdzie jest ich kolega. Powiedziały, że nie. Krótko opisałem sytuację i poprosiłem, żeby mu przekazały, że znalazłem okulary. Wsiadam na rower Veturilo, przejeżdżam obok radiowozu i widzę tego chłopa w środku. Wszystko słyszał i się nie odezwał. Podjeżdżam i mówię: „Nawet nie ma pan odwagi wyjść? Wstyd!”. A do policjantek: „Jak tak można kłamać w żywe oczy?!”. Nawet nie przeprosili. Więc chciałem zapytać, w której drużynie jest policja? Światła czy ciemności?

DG: Takie zachowanie policji to nowość?
AM: Jasne, że nie. Moim zdaniem oni nigdy nie byli chętni do pomocy obcokrajowcom. Po tym ataku w autobusie poszedłem na komendę i chciałem zgłosić sprawę, ale mi się nie udało.
DG: Jak to? Odmówili przyjęcia zgłoszenia?
AM: Nie wprost. Czekałem, 5–6 godzin, a potem ktoś stwierdził, że proszę przyjść jutro, bo dzisiaj nikogo, kto mógłby pana przyjąć, już nie ma. To samo słyszałem od przyjaciółki, producentki filmowej z Ukrainy, która razem z synem przyjechała na stypendium Gaude Polonia. Przebili jej opony, bo prawdopodobnie zobaczyli ukraińskie numery.
Oczywiście nie jest tak, że wszyscy Polacy nas atakują. Są też tacy, którzy pomagają, na przykład Dawid Dehnert, prawnik, który wspiera Ukrainę i Ukraińców. To właśnie on pomógł złożyć zgłoszenie mojej przyjaciółce. Co nie zmienia faktu, że ostatnio słyszę mnóstwo historii o przemocy, której doświadczają Ukraińcy.
DG: Z czego to wynika?
AM: Czuję, że jest na to przyzwolenie z góry. Skoro taki Grzegorz Braun może mówić i robić te obrzydliwe rzeczy, to dlaczego jakiś chłopak nasycony nienawistną propagandą miałby nie robić? Uważam zresztą, że Polacy, którzy nie weryfikują informacji i poddają się internetowej propagandzie, to jest jeden problem, a drugim są Ukraińcy, którzy boją się ukraińskości. Teraz, kiedy dzwonię do mamy, potrafi mi powiedzieć: „Artem, jestem w autobusie, nie chcę rozmawiać”. Nikt jej nie zabrania, ale sama nie chce, boi się mówić po ukraińsku. Powinniśmy trzymać się razem i nosić głowy wysoko. Protestować, reagować, dbać o swoje prawa, mieć świadomość, że jesteśmy równorzędnymi obywatelami. Żyjemy tu, płacimy podatki, nie mamy żadnych socjalnych przywilejów. Zwłaszcza że będzie gorzej, bo zbliża się okres przedwyborczy. Musimy przeżyć ten czas wspólnie.
DG: Polacy wrodzy wobec Ukraińców często zadają pytanie: a co wy tu robicie, zamiast walczyć?
AM: A kogo to obchodzi!? Czy ktoś myśli, że może komuś zabrać prawo do życia tutaj, do pracy, studiów, opieki nad rodziną?… Nikogo to w ogóle nie powinno interesować. Jeśli osoba spoza Polski ma właściwe dokumenty do legalnego pobytu, to ona sama decyduje, czy chce tu zostać.
DG: W momencie rozpoczęcia pełnoskalowej inwazji byłeś w Polsce.
AM: Tak, przyjechałem na próby do Nastii w reżyserii Jury Dzivakoua, które startowały 18 lutego 2022 roku. Byłem świeżo po zimowych wakacjach w Ukrainie. Gdyby nie te próby, raczej byśmy dziś nie rozmawiali. Mój młodszy brat został w kraju i od dwóch lat walczy. Mama i osiemdziesięciotrzyletnia babcia były na terytoriach okupowanych – udało mi się je wydostać i sprowadzić do Polski. Mieszkają ze mną. Na nic się z bratem nie umawiałem – tak wyszło. On walczy o naszą wolność, ja dbam o rodzinę. Sprowadziłem też żonę i dzieci.
DG: Myślałeś kiedyś o tym, żeby wrócić i walczyć?
AM: Myślałem. Dziś zobaczyłem, że mój dobry znajomy, aktor Siergiej Strelnikow, zgłosił się na ochotnika. Tylko co, wyjadę i co dalej z moją żoną, dziećmi, mamą, babcią? Czy nie pojadą za mną? Bardzo bym tego nie chciał. Tu są bezpieczni.
DG: Czy granie w Wiśniowym sadzie w reżyserii Pawła Łysaka było dla Ciebie problematyczne?
AM: Nie wstydzę się gry w Wiśniowym sadzie. To dobry spektakl, wyraźnie antywojenny o jasnym przesłaniu dla Europy i świata: obudźcie się! Bo za chwilę to tu będzie wojna! Nie będę bronił Czechowa, ale wiadomo, skąd pochodził i jakie miał zdanie o Ukrainie. Szanował ojczyznę i nie ukrywał swego pochodzenia. Wiadomo, że urodził się w Taganrogu, pośród Ukraińców, że jego babka była Ukrainką i nauczyła go języka, a jego ukraińscy przyjaciele mieli pretensje, że pisze wyłącznie po rosyjsku. To, że postrzegamy go dziś jako jednoznacznie rosyjskiego pisarza, to w dużej mierze sprawa propagandy. Niestety z ukraińskim daleko by wówczas nie zaszedł. I prawdopodobnie dobrze to rozumiał.
DG: Niektórzy próbowali.
AM: Oczywiście, próbowali. Iwan Franko, Łesia Ukrainka, Mychajło Kociubynski… Ale biorąc pod uwagę, że w tych czasach działał jeszcze ukaz, który zabraniał drukowania książek i publikacji po ukraińsku oraz wystawiania ukraińskich sztuk teatralnych, przebicie się do świata w tym języku było właściwie niemożliwe. Dopiero po rewolucji 1905 roku ukaz został skasowany. Z tego czasu mamy całą plejadę autorów i artystów, którzy tworzyli po ukraińsku. Większość z nich stała się częścią Rozstrzelanego Odrodzenia. Byli represjonowani i ostatecznie zastrzeleni w 1937 roku na Sołowkach. Wracając do Czechowa, wybrał inną drogę, ale pod koniec życia wrócił do Ukrainy i tam tworzył. Z mojej perspektywy zrobienie takiego Wiśniowego sadu jak nasz to był kolejny krok w procesie, w którym mówimy światu, że on nie jest twórcą rosyjskim. I Gogol, Malewicz, Repin też nie. Oni są nasi – z Ukrainy.

DG: A gdybyś dostał propozycję zagrania w Mistrzu i Małgorzacie? Bułhakow też mieszkał w Ukrainie, ale był rosyjskim imperialistą.
AM: Odrzuciłbym.
DG: Wojna, przy całym koszmarze, który się z nią wiąże, daje również szansę na większą obecność ukraińskiej sztuki w Polsce i na Zachodzie. Może i w polskim teatrze przybędzie ukraińskich tekstów?
AM: Mamy mnóstwo dramatów i współczesnych, i historycznych. Jest w czym wybierać. Zresztą Paweł Łysak swój kolejny spektakl zrobił na podstawie powieści Serhija Żadana. To była prapremiera Internatu.
DG: To bliska Ci powieść, akcja rozgrywa się w Twoich rodzinnych stronach. Nie miałeś poczucia, że to Ty powinieneś zagrać główną rolę?
AM: Bardzo bym chciał kiedyś zrobić ten tekst. Lubię go, a do tego przyjaźnię się z Serhijem, pochodzimy z jednego miasta.
DG: Czy Ukraińców w polskim teatrze nie powinni grać Ukraińcy? Jesteście przecież na miejscu. Nie złości Cię, że Paszę gra Sambor Czarnota?
AM: Nie, no co Ty. Super, że Polak go gra. Niech gra Niemiec, Francuz, Brytyjczyk, Australijczyk, niech się ta sztuka niesie po świecie. Paweł zrobił świetne przedstawienie – to jest najważniejsze.
DG: Poza Teatrem Powszechnym w Warszawie, w którym masz etat, często pojawiasz się w filmach i serialach. Czy role, które dostajesz, wynikają z Twojego pochodzenia?
AM: Polaków w filmach nie mogę grać ze względu na akcent.
DG: Reżyserom teatralnym akcent nie przeszkadza?
AM: To trzeba pytać reżyserów.
DG: Gdy umawialiśmy się na wywiad, mówiłeś, że czasami musisz się dopominać o więcej tekstu.
AM: Tak, ale z innych powodów. Na przykład w Tęsknicy w reżyserii Pameli Leończyk grałem Polaka, Adama. Pracując nad rolą, czułem, że czegoś mi brakuje, że nie mogę się w pełni wyrazić jako bohater. Dramatopisarka Daria Sobik i reżyserka przyznały mi rację i razem z Darią napisaliśmy dodatkowy monolog.
Akcent nie tyle przeszkadza, ile nie pozwala otworzyć niektórych drzwi. Prawdopodobnie mógłbym nauczyć się polskiego i mówić jak native i wtedy grać osoby polskiego pochodzenia. Ale praca z logopedą zajęłaby dużo czasu i kosztowała wiele pieniędzy. A obecnie mam już „swój polski”, który w jakimś sensie jest moim atutem. Chociaż, szczerze mówiąc, mój polski jest teraz znacznie gorszy niż pięć lat temu. W domu rozmawiam z rodziną po ukraińsku i na pełne przestawienie aparatu mowy potrzebuję kilku dni w sferze polskiego. Przez ostatnie pięć lat nie miałem takiej okazji. Nawet jeśli wyjeżdżam na plan, to i tak rozmawiam z rodziną lub przyjaciółmi. Nie było dnia, żebym nie używał ukraińskiego.
DG: Dziś jesteś aktorem Teatru Powszechnego, mieszkasz z rodziną w Warszawie i mówisz o Polsce, że to Twój drugi dom, ale nie od razu przyjechałeś do wielkiego miasta. Najpierw była wieś, czyli Gardzienice.
AM: W 2010 roku przyjechałem jako student do Akademii Praktyk Teatralnych. Na początku w ogóle nie czułem, że mieszkam w Polsce. Gardzienice to wyspa. Przyjeżdżałem z Charkowa, dostawałem nocleg, pracę, dzięki której trochę zarabiałem na życie, a potem wyjeżdżałem z powrotem do Ukrainy. Przez kilka pierwszych lat tylko kilka razy byłem w Warszawie.
DG: Taka ciągła tułaczka – to nie brzmi wesoło.
AM: Po dwóch latach wróciłem do Charkowa, bo urodziła mi się córka, ale jak trochę podrosła, to znów podjąłem współpracę z Gardzienicami. Właściwie nie było miesiąca, żebym był w jednym miejscu dłużej niż dwa tygodnie.
DG: Dlaczego właściwie te Gardzienice?
AM: Gdy byłem studentem, część zespołu Gardzienic przyjechała w gości do Teatru im. Łesia Kurbasa we Lwowie, w którym wtedy, równolegle ze studiami, pracowałem. Robiliśmy Owidiusza. To była bardzo fajna praca i skończyła się dobrym spektaklem. Pamiętam, że go oglądali. Od tamtej pory interesowałem się Gardzienicami. Z czasem stały się dla mnie rodzajem źródła – pracy z ciałem, greckich pieśni. Jak tylko pojawiła się okazja, to do nich pojechałem.
DG: Artyści, którzy wychodzili z Gardzienic, zakładali własne teatry albo robili inne artystyczne rzeczy, ale z reguły unikali teatrów instytucjonalnych. Jak trafiłeś do Powszechnego?
AM: W 2014 roku, już po wybuchu wojny w Ukrainie, przyjechałem do Polski na kilka miesięcy z żoną i małą córeczką. Część obwodu ługańskiego, w tym Suchodilsk, była już pod kontrolą separatystów. Mój ojciec chrzestny poszedł walczyć po ich stronie. To człowiek, który zastąpił mi ojca po śmierci. To była dla mnie straszna wiadomość. Strasznie byłem na niego wściekły. Czułem, że się rozpadamy na pół, że mnie zdradził. Co roku spotykaliśmy się wszyscy na grobie mojego ojca, a nagle stało się coś okropnego, z czym nie mogłem się pogodzić. Dlatego musiałem wyjechać, żeby nie zwariować. Pomogli mi w tym przyjaciele z Gardzienic. Kasia Kapela dogadała się ze swoimi rodzicami, że udostępnią nam pokój w ich domu rodzinnym. Gdy tam byliśmy, usłyszałem w radiu wywiad Pawła Łysaka o tym, że razem z Pawłem Sztarbowskim zostali nowymi dyrektorami Powszechnego.
DG: Co mówił?
AM: Opowiadał o programie i o tym, że będą robić Dzienniki Majdanu Natalki Worożbyt. Bardzo mnie zainspirował ten wywiad. Poprosiłem Natalkę o maile do Pawłów i napisałem do nich. Dostałem odpowiedź: dziękujemy, będziemy pamiętać (śmiech). Przez następne cztery lata szukałem szczęścia w filmie, ale generalnie grałem w reklamach i z tego żyłem. W kinie było znacznie mniej ról dla obcokrajowców niż dzisiaj. Wracałem też do Charkowa, robiłem projekty artystyczne, prowadziłem warsztaty. W 2018 roku dostałem rolę w długim ukraińskim serialu telewizyjnym – Tajemnice. To rodzaj telenoweli, jakieś sto odcinków.
DG: I kogo tam grałeś?
AM: Śledczego.
DG: Lubią Cię ubierać w mundur.

AM: To prawda. Ale wracając do Powszechnego, jakoś w marcu 2018 roku byłem w Polsce i dostałem telefon od Sztarbowskiego, który zaproponował mi pracę przy spektaklu Jak ocalić świat na małej scenie. Tak się rozpoczęła moja współpraca z Powszechnym.
DG: Jest w tym spektaklu dużo o Tobie i Twoim ojcu. Opowiadasz o swoim dzieciństwie na Donbasie. Pokazujesz też zdjęcia.
AM: Między innymi mojej rodziny i mojego domu. Potem była Nastia, wybuch wojny, włączenie spektaklu do repertuaru i dołączenie do zespołu.
DG: A jak się odnajdujesz w Powszechnym Mai Kleczewskiej?
AM: Dość dobrze. Jestem otwarty na zmianę repertuaru i kierunku, w którym idzie teatr. Zespół do tej pory buduje relacje z nową dyrekcją.
DG: Liczysz na rolę u Lupy?
AM: Bardzo! Chciałbym popracować i pouczyć się u takiego mistrza.
DG: W przyszłości planujesz postawić na filmy i seriale czy teatr?
AM: Myślę, że to się da połączyć. Tydzień temu mieliśmy premierę Złego, a już za chwilę startują zdjęcia do filmu, w którym zagram główną rolę. To debiut reżyserski Tomka Jeziorskiego.
DG: Skoro mówimy o premierach, w lutym pojawił się film Pojedynek w reżyserii Łukasza Palkowskiego. Grasz tam NKWD-zistę. Miałeś z tym problem?
AM: Nie, żadnego. Dla mnie ważne jest, żeby nie pracować z Rosjanami. Oczywiście są osoby, które mieszkają tu od dwudziestu lat i nie mam nic przeciwko nim. Ale są tacy, którzy do 2022 roku siedzieli wygodnie w Pitrze czy Moskwie, udając, że wszystko jest w porządku. A potem jak wybuchła pełnoskalowa, nagle stali się antywojenni. A wojna w Ukrainie, jeszcze raz przypomnę, zaczęła się w 2014 roku. Myślę, że dziś, jeśli w scenariuszu jest Rosjanin, to lepiej, żeby grał go Ukrainiec czy Białorusin. Dzięki temu mamy jakiś wpływ na to, jak opowiada się historię. Bo Rosjanie robią to po swojemu, kłamiąc w obrzydliwy sposób. Już nakręcili film o Buczy, jak dzielnie walczyli z nazistami. Żadnego szacunku nie mam do tych, którzy uczestniczą w tej zbrodni i propagandzie kulturalnej.
DG: Czy ta rola w Pojedynku była dla Ciebie szczególnie istotna?
AM: To był dla mnie ważny projekt z dwóch powodów. Grając takiego gościa, mogłem lepiej zrozumieć, czym była ta maszyna – Związek Radziecki. I co robiła z ludźmi, jak zastępowała myślenie rozkazami. A drugi powód jest osobisty. Kiedy byłem mały, zmarła moja prababcia, pochowano ją na leśnym cmentarzu w Starobielsku. To jest jedno z tych miast, w których przetrzymywano polskich jeńców w 1939 i 1940 roku. Gdy z dziadkiem chodziliśmy na grób prababci, mijaliśmy tablicę w lesie z obcymi dla mnie literami. Zapytałem dziadka: „Co to za język?”. Odpowiedział: „Lepiej nie pytaj”. „Jak to?”. „Wnuczku, nie pamiętam”. A to był inteligentny, oczytany koleś, inżynier. Potem w szkole też ani słowa o tym, co działo się w Starobielsku z Polakami. A trzymali ich w kościele. Bez możliwości wyjścia, część z nich umierała na miejscu – i to ich groby były w lesie. Część z nich przeprowadzili do Kozielska – w tamtejszym obozie dzieje się akcja Pojedynku, a część zabili pod Charkowem. A dziadek leży teraz obok swojej babki, mojej prababci. Byłem tam w 2021 roku. Teraz są tam rosyjscy terroryści. Robiąc takie filmy, głośno mówimy, jaką naprawdę twarz ma Rosja i że od czasów tyrana Stalina nic się nie zmieniło. Te same metody, ta sama propaganda, taka sama zbrodnia. I ludzie tacy sami! Zawsze gotowi do kradzieży, tortur, gwałtów, zabójstw, do ludobójstwa innego narodu.