Kołysanka dla utraconych

Kołysanka dla utraconych
Matki Chersonia, reż. Barbara Wysocka / fot. Krzysztof Bieliński / TW-ON
Matki Chersonia to opera współczesna, o jaką od lat trudno w Polsce: przystępna, a zarazem poruszająca do głębi, zdolna przemówić zarówno do profesora uniwersytetu, jak i do kogoś, kto w życiu by do teatru nie poszedł.

Dziesiątki, może setki tysięcy dzieci wyrwanych z własnego środowiska i zmuszonych do asymilacji z kulturą wroga. Tak, to prawda. Tym bardziej wstrząsająca, że świat zareagował na nią dopiero w trakcie pełnoskalowej inwazji na Ukrainę, mimo że Rosja już w 2014 roku, po wybuchu wojny w Donbasie, zaczęła masowo przesiedlać dzieci z terytoriów ukraińskich. Tym straszniejsza, że świat nie chciał w nią uwierzyć nawet w pierwszej fazie „specjalnej operacji wojskowej”, łudząc się, że najeźdźcy działają w intencji ograniczenia strat wśród ludności cywilnej – bo rosyjska propaganda przedstawiała adopcję ukraińskich dzieci jako akt humanitaryzmu w realiach wojny, próbę zapewnienia bezbronnym nieletnim bezpiecznego dachu nad głową i niezbędnej opieki, także psychiatrycznej. Nikt nie jest w stanie określić skali tego procederu. Władze ukraińskie zdołały udokumentować około dwudziestu tysięcy przypadków zaginięć. Wiadomo, że mniej więcej połowa tych dzieci trafiła do placówek „reedukacyjnych” w Rosji, na Białorusi i okupowanych terenach Ukrainy, gdzie poddawano je systemowej indoktrynacji – często skutecznej, zwłaszcza w przypadku szczególnie podatnych na wpływy zewnętrzne nastolatków.

Nie, to nieprawda, że Peter Gelb, dyrektor nowojorskiej Metropolitan, sam wpadł na pomysł zamówienia nowej opery o desperackiej wędrówce matek Chersonia w poszukiwaniu utraconych dzieci. Kijowski kompozytor Maksym Kołomyjec, zwycięzca konkursu zorganizowanego przez Ministerstwo Kultury Ukrainy na samym początku inwazji, rozważał kilka koncepcji wraz z amerykańskim dramatopisarzem Georgeʼem Brantem. Wybór librecisty nie był przypadkowy: Brant niedawno ukończył operową adaptację swojej sztuki Grounded, o pilotce myśliwca F-16, która po zajściu w ciążę zostaje odsunięta od lotów bojowych, potem zaś oddelegowana do centrum kontroli i sterowania bezzałogowych statków powietrznych. W finale odmawia wykonania rozkazu, celowo rozbija dron i staje przed sądem wojskowym. Brant rozumiał, że wojna nie ma w sobie nic z kobiety, a tym bardziej z matki.

To właśnie on zniechęcił Kołomyjca do „przepisania” na nowo którejś z jego dwóch dotychczasowych oper na tematy ukraińskie – zbyt poetyckich, zanadto abstrakcyjnych, za trudnych do powiązania z bieżącą rzeczywistością wojny. Upadł też ich wspólny pomysł na operę o protestach na Majdanie i krwawo stłumionej Rewolucji Godności. Twórcy postanowili skupić się na straconym pokoleniu ukraińskich dzieci i próbujących je odzyskać ukraińskich matkach. Przedstawić ich historię w taki sposób, by, tu zacytuję Kołomyjca, nikt nie mógł powiedzieć, że to nieprawda.

Tak narodziły się Matki Chersonia – opera współczesna z gatunku, o który od lat bezskutecznie dopominam się w Polsce: w najlepszym tego słowa znaczeniu przystępna, zdolna poruszyć do głębi profesora uniwersytetu i nienachalnie obudzić wrażliwość w człowieku, który w życiu by do teatru nie poszedł. Monika Pasiecznik w rozmowie z kompozytorem słusznie zwróciła uwagę, że w jego utworze nie ma symbolizmu, metafor, scen wizyjnych ani metafizycznych. No i nareszcie. Wojna jest wojną, rozpacz rozpaczą, nadzieja nadzieją – tę prostą prawdę zrozumieli wszyscy twórcy, realizatorzy i wykonawcy przedstawienia w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej, które za dwa lata pojedzie do Metropolitan, ale już teraz robi furorę na platformie ARTE.tv.

Matki Chersonia, reż. Barbara Wysocka / fot. Krzysztof Bieliński / TW-ON

I nie bez przyczyny, bo Matki Chersonia są operą par excellence, zarówno w sensie muzycznym, jak i dramaturgicznym. Jest w tym utworze robota kompozytorska bez reszty podporządkowana słowu, jest rozsądny eklektyzm stylów i form ekspresji – od dyskretnych nawiązań do muzyki ukraińskiej, przez dobitne aluzje do Prokofiewa i Szostakowicza w epizodach, w których odbiorcy powinien włos stanąć dęba na głowie, aż po wymowne odniesienia do twórczości Pucciniego, a nawet Wagnera. Są chóry wielkie i małe, są świetnie skonstruowane arie kobiet, jest wspaniała scena konfrontacji zrozpaczonych rodziców Lilii, jest przejmujący lament starego Kierowcy Autobusu po śmierci starej Olhy i zapadająca w pamięć kołysanka, która będzie nawracać, aż wreszcie zepnie klamrą całość narracji. I nie ma happy endu. Tylko jedna z protagonistek odzyska dziecko i nigdy nie wyzbędzie się poczucia winy wobec tych, które utraciły swoje na zawsze.

Tym razem realizatorski duet Barbary Wysockiej i Barbary Hanickiej zagrał niemalże bez fałszywej nuty. Monumentalizm ostatnich projektów scenografki ustąpił miejsca mistrzowsko kreowanej – we współpracy z reżyserem świateł Markiem Heinzem i projektantką kostiumów Julią Kornacką – atmosferze przytłaczającej pustki i osaczenia. Mieszkania przypominają schrony, sypialnia w Obozie Przyjaźń wygląda jak barak, ciasnotę pokoju przesłuchań oddaje nieprzenikniona, przysunięta do proscenium ściana z płyty pilśniowej. Kiedy rozpoczęła się odyseja chersońskich matek i na scenę wpłynął poobijany niebieski autobus, przez chwilę miałam obawy, że reżyserka zgapiła pomysł od Tobiasa Kratzera, który w Bayreuth wyprawił Tannhäusera i jego kompanię w dziki rajd furgonetką Citroën H, pędzącą na tle „mijanych” na szosie projekcji. Jeśli nawet, Wysocka przerosła mistrza. Od tej podróży nie mogłam oderwać oczu: wędrówka przez morze ruin, oceany biedy i jeziora mgieł spowijających bezludne krajobrazy (świetne projekcje Wysockiej i Artura Sienickiego) wywarła na mnie znacznie większe wrażenie, zwłaszcza że autobus nie „stał” w miejscu. Na granicy białoruskiej rozstąpił się nawet na dwoje, tworząc iluzję z rodzaju tych, jakie w teatrze kocham najbardziej. Przez całą scenę brutalnej kontroli był zarazem autobusem i przejściem granicznym, przestrzenią, której niejednoznaczność zdawała się czymś zupełnie naturalnym.

Jedyne, co wciąż wymaga dopracowania, to sceny zbiorowe z udziałem chóru, choć trudno orzec, kto tu najbardziej zawinił, reżyserka, odporni na jej wskazówki chórzyści czy odpowiedzialna za ruch sceniczny Alisa Makarenko. W każdym razie kilkudziesięcioro obecnych na scenie śpiewaków i śpiewaczek nie powinno wykonywać tych samych gestów równocześnie – i to z precyzją godną drużyny pływania synchronicznego.

To jednak drobiazg, o którym wspomniałam z recenzenckiego obowiązku. Najbardziej znamienne, że od miesięcy nie miałam do czynienia w TW-ON z operą zaśpiewaną tak dobrze i z takim zaangażowaniem. Właściwie nie było w tym spektaklu źle obsadzonych ról, co warto podkreślić, bo jest ich przeszło dwadzieścia. Niektóre okazały się pamiętne, na czele z przejmującą kreacją Izabeli Matuły, której ciemny sopran dramatyczny doskonale pasował do roli niezłomnej Kateryny, zwłaszcza w zestawieniu z lekkim, niemal dziewczęcym sopranem Kamili Dutkowskiej, która wcieliła się w jej młodszą przyjaciółkę Daszę. Małgorzata Walewska wspaniale zbudowała postać niedołężnej, złamanej starością Olhy – przede wszystkim pod względem aktorskim. Wojciech Parchem naprawdę mroził krew w żyłach jako Białoruski Pogranicznik: niewielu mamy w Polsce tenorów tak świadomych swojego warsztatu wokalnego i tak dobrze przygotowanych do pracy na scenie. Nie spodziewałam się, że w niedużej roli Kierowcy Autobusu usłyszę znakomitego Ólafura Sigurdassona, który parę miesięcy wcześniej śpiewał Alberyka w La Scali. A już całkiem osłupiałam, kiedy na scenę wyszedł Andrej Bondarenko – baryton z pierwszej ligi światowej – żeby doprowadzić mnie do łez w niespełna pięciominutowej scenie kłótni małżeńskiej zapijaczonego Witalija z Kateryną, zniknąć za kulisami i więcej nie wrócić.

Chóry starały się jak mogły, szczególnie dziecięcy, orkiestra dała z siebie wszystko pod niezbyt chwilami czytelną dyrekcją Keri-Lynn Wilson. I tylko jedno spędza mi sen z powiek: co się wydarzy do roku 2028, kiedy Matki Chersonia zabrzmią w Nowym Jorku, skoro już teraz część widowni zareagowała konsternacją na słowa Kierowcy Autobusu: „Witamy w Polsce, drogie panie. Tu nas przywitają z otwartymi ramionami”.

Teatr Wielki – Opera Narodowa, Metropolitan Opera (koprodukcja), Matki Chersonia, libretto George Brant, kompozytor Maksym Kołomyjec, dyrygent Keri-Lynn Wilson, reżyseria Barbara Wysocka, scenografia Barbara Hanicka, kostiumy Julia Kornacka, światła Marc Heinz, projekcje Barbara Wysocka, Artur Sienicki, ruch sceniczny Alisa Makarenko, dramaturg Paul Cremo, premiera 16 października 2026.

Dorota Kozińska

Krytyk muzyczna i teatralna, tłumaczka, wykładowczyni, latynistka. Wieloletnia redaktorka „Ruchu Muzycznego”. Prowadzi stronę „Upiór w operze”, poświęconą zagadnieniom sztuki wokalnej i teatru operowego.