Kołysanka dla utraconych
Matki Chersonia to opera współczesna, o jaką od lat trudno w Polsce: przystępna, a zarazem poruszająca do głębi, zdolna przemówić zarówno do profesora uniwersytetu, jak i do kogoś, kto w życiu by do teatru nie poszedł.
Dziesiątki, może setki tysięcy dzieci wyrwanych z własnego środowiska i zmuszonych do asymilacji z kulturą wroga. Tak, to prawda. Tym bardziej wstrząsająca, że świat zareagował na nią dopiero w trakcie pełnoskalowej inwazji na Ukrainę, mimo że Rosja już w 2014 roku, po wybuchu wojny w Donbasie, zaczęła masowo przesiedlać dzieci z terytoriów ukraińskich. Tym straszniejsza, że świat nie chciał w nią uwierzyć nawet w pierwszej fazie „specjalnej operacji wojskowej”, łudząc się, że najeźdźcy działają w intencji ograniczenia strat wśród ludności cywilnej – bo rosyjska propaganda przedstawiała adopcję ukraińskich dzieci jako akt humanitaryzmu w realiach wojny, próbę zapewnienia bezbronnym nieletnim bezpiecznego dachu nad głową i niezbędnej opieki, także psychiatrycznej. Nikt nie jest w stanie określić skali tego procederu. Władze ukraińskie zdołały udokumentować około dwudziestu tysięcy przypadków zaginięć. Wiadomo, że mniej więcej połowa tych dzieci trafiła do placówek „reedukacyjnych” w Rosji, na Białorusi i okupowanych terenach Ukrainy, gdzie poddawano je systemowej indoktrynacji – często skutecznej, zwłaszcza w przypadku szczególnie podatnych na wpływy zewnętrzne nastolatków.
Nie, to nieprawda, że Peter Gelb, dyrektor nowojorskiej Metropolitan, sam wpadł na pomysł zamówienia nowej opery o desperackiej wędrówce matek Chersonia w poszukiwaniu utraconych dzieci. Kijowski kompozytor Maksym Kołomyjec, zwycięzca konkursu zorganizowanego przez Ministerstwo Kultury Ukrainy na samym początku inwazji, rozważał kilka koncepcji wraz z amerykańskim dramatopisarzem Georgeʼem Brantem. Wybór librecisty nie był przypadkowy: Brant niedawno ukończył operową adaptację swojej sztuki Grounded, o pilotce myśliwca F-16, która po zajściu w ciążę zostaje odsunięta od lotów bojowych, potem zaś oddelegowana do centrum kontroli i sterowania bezzałogowych statków powietrznych. W finale odmawia wykonania rozkazu, celowo rozbija dron i staje przed sądem wojskowym. Brant rozumiał, że wojna nie ma w sobie nic z kobiety, a tym bardziej z matki.
To właśnie on zniechęcił Kołomyjca do „przepisania” na nowo którejś z jego dwóch dotychczasowych oper na tematy ukraińskie – zbyt poetyckich, zanadto abstrakcyjnych, za trudnych do powiązania z bieżącą rzeczywistością wojny. Upadł też ich wspólny pomysł na operę o protestach na Majdanie i krwawo stłumionej Rewolucji Godności. Twórcy postanowili skupić się na straconym pokoleniu ukraińskich dzieci i próbujących je odzyskać ukraińskich matkach. Przedstawić ich historię w taki sposób, by, tu zacytuję Kołomyjca, nikt nie mógł powiedzieć, że to nieprawda.
Tak narodziły się Matki Chersonia – opera współczesna z gatunku, o który od lat bezskutecznie dopominam się w Polsce: w najlepszym tego słowa znaczeniu przystępna, zdolna poruszyć do głębi profesora uniwersytetu i nienachalnie obudzić wrażliwość w człowieku, który w życiu by do teatru nie poszedł. Monika Pasiecznik w rozmowie z kompozytorem słusznie zwróciła uwagę, że w jego utworze nie ma symbolizmu, metafor, scen wizyjnych ani metafizycznych. No i nareszcie. Wojna jest wojną, rozpacz rozpaczą, nadzieja nadzieją – tę prostą prawdę zrozumieli wszyscy twórcy, realizatorzy i wykonawcy przedstawienia w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej, które za dwa lata pojedzie do Metropolitan, ale już teraz robi furorę na platformie ARTE.tv.

I nie bez przyczyny, bo Matki Chersonia są operą par excellence, zarówno w sensie muzycznym, jak i dramaturgicznym. Jest w tym utworze robota kompozytorska bez reszty podporządkowana słowu, jest rozsądny eklektyzm stylów i form ekspresji – od dyskretnych nawiązań do muzyki ukraińskiej, przez dobitne aluzje do Prokofiewa i Szostakowicza w epizodach, w których odbiorcy powinien włos stanąć dęba na głowie, aż po wymowne odniesienia do twórczości Pucciniego, a nawet Wagnera. Są chóry wielkie i małe, są świetnie skonstruowane arie kobiet, jest wspaniała scena konfrontacji zrozpaczonych rodziców Lilii, jest przejmujący lament starego Kierowcy Autobusu po śmierci starej Olhy i zapadająca w pamięć kołysanka, która będzie nawracać, aż wreszcie zepnie klamrą całość narracji. I nie ma happy endu. Tylko jedna z protagonistek odzyska dziecko i nigdy nie wyzbędzie się poczucia winy wobec tych, które utraciły swoje na zawsze.
Tym razem realizatorski duet Barbary Wysockiej i Barbary Hanickiej zagrał niemalże bez fałszywej nuty. Monumentalizm ostatnich projektów scenografki ustąpił miejsca mistrzowsko kreowanej – we współpracy z reżyserem świateł Markiem Heinzem i projektantką kostiumów Julią Kornacką – atmosferze przytłaczającej pustki i osaczenia. Mieszkania przypominają schrony, sypialnia w Obozie Przyjaźń wygląda jak barak, ciasnotę pokoju przesłuchań oddaje nieprzenikniona, przysunięta do proscenium ściana z płyty pilśniowej. Kiedy rozpoczęła się odyseja chersońskich matek i na scenę wpłynął poobijany niebieski autobus, przez chwilę miałam obawy, że reżyserka zgapiła pomysł od Tobiasa Kratzera, który w Bayreuth wyprawił Tannhäusera i jego kompanię w dziki rajd furgonetką Citroën H, pędzącą na tle „mijanych” na szosie projekcji. Jeśli nawet, Wysocka przerosła mistrza. Od tej podróży nie mogłam oderwać oczu: wędrówka przez morze ruin, oceany biedy i jeziora mgieł spowijających bezludne krajobrazy (świetne projekcje Wysockiej i Artura Sienickiego) wywarła na mnie znacznie większe wrażenie, zwłaszcza że autobus nie „stał” w miejscu. Na granicy białoruskiej rozstąpił się nawet na dwoje, tworząc iluzję z rodzaju tych, jakie w teatrze kocham najbardziej. Przez całą scenę brutalnej kontroli był zarazem autobusem i przejściem granicznym, przestrzenią, której niejednoznaczność zdawała się czymś zupełnie naturalnym.
Jedyne, co wciąż wymaga dopracowania, to sceny zbiorowe z udziałem chóru, choć trudno orzec, kto tu najbardziej zawinił, reżyserka, odporni na jej wskazówki chórzyści czy odpowiedzialna za ruch sceniczny Alisa Makarenko. W każdym razie kilkudziesięcioro obecnych na scenie śpiewaków i śpiewaczek nie powinno wykonywać tych samych gestów równocześnie – i to z precyzją godną drużyny pływania synchronicznego.
To jednak drobiazg, o którym wspomniałam z recenzenckiego obowiązku. Najbardziej znamienne, że od miesięcy nie miałam do czynienia w TW-ON z operą zaśpiewaną tak dobrze i z takim zaangażowaniem. Właściwie nie było w tym spektaklu źle obsadzonych ról, co warto podkreślić, bo jest ich przeszło dwadzieścia. Niektóre okazały się pamiętne, na czele z przejmującą kreacją Izabeli Matuły, której ciemny sopran dramatyczny doskonale pasował do roli niezłomnej Kateryny, zwłaszcza w zestawieniu z lekkim, niemal dziewczęcym sopranem Kamili Dutkowskiej, która wcieliła się w jej młodszą przyjaciółkę Daszę. Małgorzata Walewska wspaniale zbudowała postać niedołężnej, złamanej starością Olhy – przede wszystkim pod względem aktorskim. Wojciech Parchem naprawdę mroził krew w żyłach jako Białoruski Pogranicznik: niewielu mamy w Polsce tenorów tak świadomych swojego warsztatu wokalnego i tak dobrze przygotowanych do pracy na scenie. Nie spodziewałam się, że w niedużej roli Kierowcy Autobusu usłyszę znakomitego Ólafura Sigurdassona, który parę miesięcy wcześniej śpiewał Alberyka w La Scali. A już całkiem osłupiałam, kiedy na scenę wyszedł Andrej Bondarenko – baryton z pierwszej ligi światowej – żeby doprowadzić mnie do łez w niespełna pięciominutowej scenie kłótni małżeńskiej zapijaczonego Witalija z Kateryną, zniknąć za kulisami i więcej nie wrócić.
Chóry starały się jak mogły, szczególnie dziecięcy, orkiestra dała z siebie wszystko pod niezbyt chwilami czytelną dyrekcją Keri-Lynn Wilson. I tylko jedno spędza mi sen z powiek: co się wydarzy do roku 2028, kiedy Matki Chersonia zabrzmią w Nowym Jorku, skoro już teraz część widowni zareagowała konsternacją na słowa Kierowcy Autobusu: „Witamy w Polsce, drogie panie. Tu nas przywitają z otwartymi ramionami”.