Powrót legendy

Powrót legendy
Anne Teresa De Keersmaeker / fot. Anne Van Aerschot
– Taniec znika. Ale nie do końca – mówi nam Anne Teresa De Keersmaeker przed warszawskimi pokazami swej ikonicznej pracy Rosas danst Rosas.

Rosas danst Rosas to spektakl legenda. Grany nieustannie od 1983 roku przez kolejne obsady (aktualnie piątą) pozostaje kamieniem milowym nie tylko w indywidualnej karierze choreografki Anne Teresy De Keersmaeker, ale i w całej historii tańca współczesnego. Właśnie przyjeżdża do nas po raz drugi, 31 lat po pierwszej wizycie. Pokazy dziś i jutro (8–9 października 2026) w warszawskim Teatrze Studio w ramach festiwalu Ciało/Umysł.

Rosas danst Rosas wciąż robi kolosalne wrażenie. Cztery tancerki poruszają się w uberprecyzyjnej, opartej na powtórzeniach strukturze. Ruchy abstrakcyjne przeplatają się z gestami zaczerpniętymi z życia codziennego (przeczesanie włosów dłonią, poprawienie kołnierzyka czy pozycji krzesła). Muzyka Thierry’ego De Meya i Petera Vermeerscha powstawała równolegle z choreografią. Wysiłek i zmęczenie wykonawcze weszły do partytury, a mariaż muzyki z choreografią stał się jednym ze znaków rozpoznawczych tzw. flamandzkiej fali, dzięki której belgijski taniec zaczął się liczyć w świecie sztuki. Kiedy w 1986 roku spektakl dotarł do nowojorskiej Brooklyn Academy of Music, Anna Kisselgoff pisała w „The New York Times” o choreografce, która sprawia, że widz jednocześnie myśli i czuje.

Rosas danst Rosas żyje jednak nie tylko na scenie. Film Thierry’ego De Meya z 1997 roku stał się dziełem ikonicznym, a publikacja A Choreographer’s Score odsłoniła warsztat artystki. Platforma Re:Rosas! umożliwiła osobom z całego świata zapoznanie się z partyturą i stworzenie własnej interpretacji jednej z sekcji. Spektakl pokazano niemal pięćset razy w trzydziestu pięciu krajach. W przypadku najnowszej wersji próby prowadzi Fumiyo Ikeda, jedna z tancerek z oryginalnej obsady. Przekazanie materiału choreograficznego oznacza więc nie tylko zachowanie kroków i synchronizacji we wspólnym geście, ale też dzielenie się doświadczeniem jak w tradycji teatru Nō. Z jednego pokolenia na następne.

Rosas danst Rosas, chor. Anne Teresa De Keersmaeker / fot. Anne Van Aerschot

Potrzeba przekazywania wiedzy znalazła swoją kontynuację w pracy edukacyjnej. W 1995 roku w kompleksie budynków przy Van Volxem 164 w Brukseli rozpoczęła działalność P.A.R.T.S., szkoła tańca współczesnego założona przez De Keersmaeker. Z czasem wprowadziły się tam również zespół Rosas oraz Ictus, formacja muzyki współczesnej współpracująca z Rosas od początku lat osiemdziesiątych.

P.A.R.T.S. stało się ważnym punktem odniesienia również dla polskiego środowiska sztuk żywych. Kształciła się tam silna grupa osób z Polski, dziś działających w różnych miejscach na świecie: Magdalena Reiter, Ewelina Guzik, Karol Tymiński, Mar* Szydłowska, Kinga Jaczewska, Karolina Wołkowiecka, Sandra Grinberg, Aneta Szydłak, Jakub Truszkowski, Dawid Lorenc, Gieorgij Puchalski, Radek Hewelt, Katarzyna Chmielewska. I ja – Kaya Kołodziejczyk. Dla wszystkich związanych ze szkołą znajomość struktury Rosas danst Rosas jest niemal obowiązkiem. Jej wykonanie to trochę jak pacierz, a zarazem, chciałoby się powiedzieć, bułka z masłem.

Do Polski ten świat dotarł dzięki Januszowi Markowi, pomysłodawcy i kuratorowi festiwalu Rozdroże w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski. W 1995 roku, podczas drugiej edycji festiwalu, pokazano Rosas danst Rosas. Janusz Marek od 1994 roku zestawiał artystów z pogranicza tańca, teatru, muzyki i sztuk wizualnych, wśród nich Pinę Bausch, Kazuo Ohno, Meredith Monk, z polskim kręgiem artystycznym. W tym roku festiwal Rozdroże odbywa się po raz ostatni, a Rosas danst Rosas powraca do Warszawy w ramach festiwalu Ciało/Umysł.

KAYA KOŁODZIEJCZYK: Chciałabym zacząć od początków. Ile czasu trwała praca na Rosas danst Rosas?

ANNE TERESA DE KEERSMAEKER: Mieliśmy około czterech miesięcy. To był minimalny czas potrzebny na stworzenie spektaklu. I nie mieliśmy jakichś specjalnie komfortowych warunków. Długo byliśmy nomadami, przenosząc się z miejsca na miejsce.

KK: Czy research do RdR zaczął się w Stanach Zjednoczonych, czy już w Brukseli?

ATDK: Zaczęliśmy w Brukseli. Studiowałam przez dwa lata w Mudrze, szkole Maurice’a Béjarta. Powstał wtedy mój pierwszy spektakl, Asch. Następnie wyjechałam do Nowego Jorku, by studiować w Tisch School of the Arts na NYU. W tym czasie stworzyłam moje solo Violin Phase.

KK: Pewne cechy Pani twórczości są bardzo rozpoznawalne. Zainteresowanie spiralami, retrogradem i strukturami przestrzennymi, przy zachowaniu dużego minimalizmu. Jaka jest dramaturgiczna lub filozoficzna siła rewersu w działaniu? Co oznaczają symetria, geometria i śladowy gest?

ATDK: Przez te wszystkie lata moim głównym partnerem była muzyka. Wiele nauczyłam się z muzyki i z tego, jak kompozytorzy organizują przestrzeń, czas i ruch. Muzyka była moim najważniejszym pedagogiem, bo nie posiadam wykształcenia choreograficznego. Uczyłam się baletu, potem tańca współczesnego, ale nigdy nie zdobyłam formalnej edukacji choreograficznej. W tym sensie jestem samoukiem. Rozwijanie różnych strategii w relacji między tańcem a muzyką było jednym z moich podstawowych zajęć. W ostatnich latach dużo pracowałam z tekstem, również sztuki wizualne stają się dla mnie coraz ważniejsze. Planuję rozwijać to dalej.

KK: Co choreografia zyskuje dzięki pracy z tekstem?

ATDK: Istnieje wiele różnych strategii budowania relacji między tańcem a tekstem, a także trójkątnej relacji między tańcem, tekstem i muzyką. W operze pracuje się zarówno z muzyką, jak i z tekstem. Zawsze miałam bliską relację z teatrem, stworzyłam na przykład wiele spektakli opartych na dziełach Shakespeare’a.

Są sytuacje, których nie da się zwerbalizować. Można je zaśpiewać, a jeśli nie da się ich zaśpiewać, można je zatańczyć. Niektóre najważniejsze treści da się powiedzieć jedynie gestem; inne wyrazić tylko słowami. To różne dziedziny i inne media, ale wszystkie są ucieleśnioną energią.

MULTICAST Rosas danst Rosas, chor. Anne Teresa De Keersmaeker / fot. Anne Van Aerschot

Pracowałam nad spektaklami operowymi opartymi na tekstach Rilkego, a przy kilku wydarzeniach bazowałam na fragmentach, w których literatura nie była opracowana muzycznie. Praca z muzyką różni się od pracy z tekstem dramatycznym czy dziełem wizualnym. Wpłynęła na mnie również filozofia Wschodu. Interesuje mnie łączenie pradawnej mądrości z nowoczesnymi technologiami. Można tworzyć na wiele sposobów, zależnie od punktu wyjścia.

KK: Choreografie Rosas są pieczołowicie dokumentowane. To nietypowa strategia w tańcu współczesnym…

ATDK: Sztuka tworzenia tańca różni się od innych sztuk, które zostawiają ślady lub tworzą obiekty materialne. W sztukach wizualnych masz obiekty, w muzyce partyturę. Można kręcić filmy lub pisać książki. W ten sposób przekazywane są namacalne rzeczy. Taniec w swojej istocie jest… nie lubię negatywnego słowa „skazany”, ale taniec jest dość nieuchwytny. Ważne jest fizyczne ucieleśnienie tańca, ale i wszystko, co pomaga go archiwizować. W ostatnich latach, wraz z założoną przeze mnie w 2021 roku ATDK Foundation, aktywnie pracujemy nad archiwizacją tańca. To wyzwanie, zwłaszcza dlatego, że w Europie nie ma silnej tradycji w tej dziedzinie. Jest Centre National de la Danse w Paryżu i Pina Bausch Foundation, a także kilka inicjatyw w Stanach Zjednoczonych.

Taniec nie ma skodyfikowanego języka takiego jak muzyka, gdzie coś można zapisać, a potem odczytać, zinterpretować i wykonać. Tak jak odczytuje się utwory Johanna Sebastiana Bacha, muzykę renesansową czy flamandzką polifonię. Mamy bogato utrwalone nagrania improwizacji Johna Coltrane’a. Istnieje wiele sposobów zarchiwizowania i przekazywania dalej wiedzy, a także budowania na jej podstawie nowych znaczeń. Tymczasem historia tańca od XX wieku kształtowała się inaczej. Poszczególni twórcy choreografii rozwijali indywidualne języki zgodnie z własnymi wizjami. Przywołajmy tylko wybitne choreografki: Trisha Brown, Yvonne Rainer, Martha Graham, Isadora Duncan, Pina Bausch, Mary Wigman. Każda miała specyficzny język, uniwersum i wizję.

Archiwizowanie tańca ma znaczenie dla każdego, kto się nim interesuje: tancerzy, choreografów, pedagogów i publiczności. Powinno to być robione z wyobraźnią, nie jak mauzoleum, ale jako sposób przekazywania wiedzy, rzemiosła i wizji. W ostatecznym rozrachunku taniec jest czymś, co… znika.

KK: Jednym ze sposobów przekazywania dziedzictwa jest bezpośrednia praca tancerek i tancerzy z różnych pokoleń. Rosas danst Rosas aktualnie wykonywane jest przez piątą obsadę. Za próby odpowiedzialna jest Fumiyo Ikeda, tancerka z pierwszej obsady. To chyba kluczowa postać w Rosas.

ATDK: Fumiyo jest częścią zespołu od samego początku i wystąpiła w wielu spektaklach, które dziś są w repertuarze. Masz absolutną rację, Fumiyo jest kluczową postacią. Ostatnio zajmuje się także repertuarem i jest teraz w trasie z piątym pokoleniem RdR. Zawsze była bardzo blisko Rosas i nadal będę z nią pracować. Niestety nigdy nie stworzyłam dla niej solo ani duetu, poza filmem Rosa w reżyserii Petera Greenawaya.

KK: A czy możliwy jest powrót do oryginalnej obsady?

ATDK: Niedawno przygotowana została specjalna wersja MULTICAST RdR na pięć pokoleń wykonawczyń. Byłam w niej również ja. A poza mną Adriana Borriello, Michèle Anne De Mey i Fumiyo Ikeda.

Kaya Kołodziejczyk

Artystka choreografka, autorka prac interdyscyplinarnych, koordynatorka scen intymnych w filmie i teatrze. Wieloletnia tancerka zespołu Rosas. Angażuje się w projekty budujące widzialność sztuki tańca i choreografii. Odznaczona Brązowym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”. Absolwentka SGH / HfMDK / P.A.R.T.S.