Wiele rzeczy naraz
A co by się stało, gdybyśmy w teatrze mogli rozmawiać, jeść, robić zdjęcia? Claire Bishop, jedna z najwybitniejszych współczesnych teoretyczek sztuki i performansu, podpowiada, że w epoce mediów społecznościowych również w teatrze warto testować nowe modele odbioru i uwagi.
WOJTEK ZIEMILSKI: Lubisz teatr?
CLAIRE BISHOP: Tak, teraz tak! Kiedyś nie lubiłam.
WZ: Jak doszło do tej zmiany?
CB: Sztuczne piekła spotkały się z dobrym odzewem ze strony środowiska tanecznego. Pozwoliło mi to uciec od sztuk wizualnych (które w 2012 roku już mnie przygnębiały i nudziły). I stopniowo, poprzez taniec, oswajałam się z teatrem i zaczęłam doceniać kontrolę nad czasem, przestrzenią i uwagą. Choć nadal wolę taniec od teatru.
WZ: Dlaczego?
CB: W teatrze zawsze pojawia się przeszkoda: ludzie udają kogoś innego. Nieuchronność postaci. Zdaję sobie sprawę, że istnieje tu pewne spektrum – jest wiele rodzajów teatru – ale skłaniam się ku temu, co wizualne i fizyczne. Jestem też bardzo wrażliwa na muzykę. Więc taniec ma dla mnie bardziej zmysłowy wymiar.
WZ: Czytając Disordered Attention (Zaburzona uwaga), zwłaszcza wstęp, zastanawiałem się, czy widzisz w teatrze jakikolwiek potencjał. Opisujesz go jako miejsce skupionej uwagi, a zarazem bardzo hierarchiczne, bardzo wertykalne i zbudowane na dziewiętnastowiecznej ideologii głębi – jednostki coraz bardziej pochłoniętej przez dzieło artystyczne. Przeciwstawiasz to nowemu sposobowi bycia w świecie, doświadczania świata i sztuki, który jest znacznie bardziej horyzontalny, usieciowiony, otwarty. Czy w tej wizji istnieje jakiś teatr, dla którego według Ciebie jest nadzieja?
CB: Ten wstęp zajmuje się schematycznie dwoma historycznymi dyskursami, muzeum i teatru, które podsumowuję za pomocą upraszczających terminów „biały sześcian” i „czarne pudełko” (white cube and black box). Nie myślę tu o praktykach eksperymentalnych – skupiam się na normach, które ugruntowały się na przestrzeni stu pięćdziesięciu lat. I te normy utrzymują się do dziś, niezależnie od awangardowych wynalazków. Weźmy na przykład „biały sześcian”. Ludzie mogą malować ściany galerii na różne kolory albo przyciemniać oświetlenie, ale tryb doświadczenia widza pozostaje taki sam: jest związany z przemieszczaniem się, indywidualny, bardziej przestrzenny niż czasowy. W przypadku teatru wciąż podporządkowujemy się pewnym konwencjom: kupujemy bilet, idziemy w określone miejsce o określonej porze, zajmujemy miejsce, oglądamy zbiorowo, jest to bardziej czasowe niż przestrzenne. Nawet jeśli widzowie uczestniczą w wydarzeniu na scenie albo performerzy burzą czwartą ścianę, podstawowa umowa dotycząca zachowania pozostaje w mocy.
We wstępie mówię więc o normie, a nie o radykalnych wyjątkach i eksperymentach. I ta norma jest trwała, niezależnie od tego, czy jesteśmy na Broadwayu, off-Broadwayu, czy w eksperymentalnej przestrzeni gdzieś w centrum miasta. Nawet jeśli znikomy odsetek spektakli pozwala na korzystanie z telefonu jako części dzieła, zdecydowanie nie jest to powszechna praktyka. Ludzie wciąż mają za złe, gdy wyciągasz telefon w środku spektaklu teatralnego. Tymczasem w muzeach tak nie jest.
WZ: Czy wyobrażasz sobie świat, w którym spektakle teatralne w ogóle wracają do przeddziewiętnastowiecznego społecznego modelu odbioru?
CB: Sugeruję to w drugim rozdziale, kiedy opisuję „szarą strefę” jako nowe urządzenie [dispositif] i pytam: a może nie jest to takie nowe? Kiedy artyści kojarzeni z teatrem typu black box wchodzą w przestrzeń white cube, następuje rozluźnienie obu tych układów. Widzowie mogą przychodzić i wychodzić, możemy rozmawiać przez cały czas jego trwania (zwłaszcza jeśli praca ma charakter instalacji). Czerpię z własnych doświadczeń z ostatnich 10–15 lat. Bardzo odpowiada mi ten bardziej społeczny tryb odbioru – który widziałam w pracach Xaviera Le Roy, Mårtena Spångberga, Marii Hassabi albo Anne Teresy De Keersmaeker. W przypadku tych prac można oglądać i rozmawiać jednocześnie, zamiast traktować je jako oddzielne doświadczenia: najpierw oglądanie w ciszy, a potem omawianie tego po fakcie. Może wynika to z tego, że moją macierzystą dyscypliną jest historia sztuki, gdzie w sali wykładowej mówimy równolegle do slajdów albo omawiamy dzieło sztuki, stojąc przed nim. Uwielbiam te momenty dzielenia się doświadczeniami, rozmawiania i patrzenia.
WZ: Zdarzyło Ci się kiedyś, że studenci na Twoich zajęciach rozmawiają podczas Twojego wykładu albo robią zupełnie inne rzeczy i mówią Ci: „my tylko praktykujemy zaburzoną uwagę”?
CB: (śmiech) Nie, na moich zajęciach panuje względny porządek. Moi studenci odnoszą się do siebie z szacunkiem i nie przekrzykują się nawzajem.
WZ: Ale czy to nie jest jednak silna hierarchia uwagi?
CB: Na moich zajęciach ludzie dostają dużo czasu na mówienie. Staram się utrzymać właściwy tor zajęć, nie zajmując jednocześnie całej przestrzeni. Nie uczę, mówiąc ciągiem przez dwie godziny. Przedstawiam obrazy i teksty, wskazuję pewne problemy i zachęcam studentów do ich zgłębiania.
Nie lubię, gdy ludzie używają telefonów w teatrze, ale czy bylibyśmy w stanie pomyśleć o rozwiązaniach wykraczających poza niemożliwy do osiągnięcia ideał w pełni skupionej absorpcji, pochłonięcia spektaklem?
WZ: Kiedy po raz pierwszy słyszy się o koncepcji stojącej za Disordered Attention, można mieć obawy, że to puszka Pandory: otworzysz ją i zapanuje chaos. Wiesz: „jeśli zaakceptujemy zaburzanie uwagi, pozwolimy ludziom bez przerwy siedzieć w telefonach, rozmawiać, krzyczeć i wrzeszczeć”. Ale, jak rozumiem, wcale nie o to chodzi. Chodzi o uznanie tego, kim dzisiaj jesteśmy – jako osoby studiujące, uczące, zwiedzające, siedzące na widowni.
CB: Tak, dokładnie. To jasne, że nie każde ciało pasuje do modelu idealnego widza, na którego te instytucje są domyślnie zorientowane. (To te dwa procent studiów nad niepełnosprawnością, które przyswoiłam!) I nie tylko performans w muzeach zapewnia alternatywny reżim uwagi. Duży potencjał ma na przykład idea „spektaklu swobodnego” [relaxed performance].
WZ: Możesz wyjaśnić ten termin?
CB: Spektakl swobodny to koncepcja, która narodziła się w Wielkiej Brytanii pod koniec pierwszej dekady XXI wieku, zanim została podjęta w USA i Azji. Polega na dostosowaniu prezentacji dzieła teatralnego do potrzeb publiczności neuroróżnorodnej i z różnymi niepełnosprawnościami. Istnieje kilka różnych sposobów myślenia o spektaklu swobodnym. Może to działać na poziomie dramaturgii, poprzez dostosowanie tego, co jest pokazywane, tak aby (na przykład) nie było nagłych huków czy hałasów. Albo może działać na poziomie obsługi widowni: pozostawienie zapalonych świateł, przygotowanie ulotki z informacją o tym, czego można się spodziewać, czy stworzenie strefy relaksu we foyer, jeśli ktoś potrzebuje przerwy. Zwykle zakłada się, że w trakcie spektaklu można rozmawiać albo wydawać dźwięki i wykonywać ruchy (takie jak stimowanie). Dziś to zwykle tylko jeden lub dwa dedykowane wieczory w ramach danego cyklu pokazów. Ale co, gdyby wszystkie spektakle były swobodne? Byłby to jeden ze sposobów na odpuszczenie części oczekiwań wokół grzecznej i cichej burżuazyjnej publiczności.
WZ: Zarazem widzę napięcie między potrzebą zachowania integralności propozycji a pragnieniem dzielenia się i tworzenia sytuacji otwartych. Dość często miałem takie doświadczenie, że chciałem otworzyć swój proces i na przykład organizować otwarte próby na bardzo wczesnych etapach. A potem, kiedy pojawiała się publiczność, bardzo trudno było mi utrzymać je naprawdę otwartymi, bo bałem się, że wszystko się rozpadnie.
CB: Trudność z oswobadzaniem spektaklu jest w pewnej mierze ekonomiczna. Ludzie płacą duże pieniądze za bilety i w zamian za to chcą otrzymać pochłaniające ich i „sprywatyzowane” doświadczenie. Ale jest też trudność o wymiarze artystycznym. Jak mówisz, reżyserzy lubią mieć kontrolę nad tym, czego doświadcza widownia, i wiąże się z tym pewna precyzja, którą szanuję. Nie wzywam do wywrócenia do góry nogami całej tej starannej pracy. Chodzi raczej o postawienie pytania o inne możliwości odbioru. Nie lubię, gdy ludzie używają telefonów w teatrze, ale czy bylibyśmy w stanie pomyśleć o rozwiązaniach wykraczających poza niemożliwy do osiągnięcia ideał w pełni skupionej absorpcji, pochłonięcia spektaklem?
W tym punkcie istnieje duża różnica między teatrem a sztukami wizualnymi. Wiemy, jak muzea rozluźniły zasady dotyczące fotografowania po wprowadzeniu telefonów z aparatem (duża zmiana nastąpiła około 2010 roku). Bywalcy muzeów bez końca mają do czynienia z ludźmi robiącymi sobie selfie przed dziełami sztuki. I tak, to jest irytujące. Martwię się jednak, że wyeliminowanie tego byłoby aktem czystego snobizmu! Sprzeciw wobec telefonów i rozmów tak często bywa zasłoną dla elitaryzmu, klasizmu, a nawet rasizmu. Pisano już szeroko o oczekiwaniu, że publiczność teatralna powinna zachowywać ciszę, a kiedy czarna publiczność głośniej wyraża swoje uznanie, jest to odbierane jako „rozwydrzenie”.
WZ: Pamiętam, jak po raz pierwszy usłyszałem nagranie koncertu jazzowego z lat dwudziestych XX wieku. Obłędna ilość hałasu! Pomyślałem: wow, to tak można? O mój Boże, taka może być publiczność. To takie niesamowite. Ale potem pomyślałem: cóż, nie mogę sprawić, by moja widownia tak się zachowywała, bo oni po prostu tak się nie zachowują. Relacja z performerem działa w dwie strony, a sposób, w jaki ludzie reagują, jest również częścią ich kultury.
CB: Tak, to jest jakby bardziej organiczne. Richard Schechner mówi o tym, choć w dość zromantyzowany sposób, w swoim artykule Selective Inattention z początku lat siedemdziesiątych. Jak możesz sobie wyobrazić, był to dla mnie ważny tekst przy pisaniu mojej książki. Opowiada o obserwowaniu publiczności na koncercie w Indiach i o tym, jak widzowie mówili, jedli i gawędzili przez cały występ, ale jak jednocześnie słuchali, pomrukiwali z uznaniem, klaskali, a w określonych momentach nawet wiwatowali. Innymi słowy, działali wielozadaniowo: skupiali uwagę i jednocześnie funkcjonowali społecznie.
Media społecznościowe nabrały toksycznych skojarzeń politycznych, gdy tylko Elon Musk objął rolę w rządzie Trumpa. Widok miliarderów technologicznych ustawiających się w jednym szeregu z faszyzmem wywołał zbawienny krytyczny dystans wobec tej technologii.
WZ: To fascynujące, jak zawsze znajdujesz sposoby na przezwyciężenie status quo. Począwszy od Sztucznych piekieł i wcześniejszych artykułów, widać wyraźną myśl: istnieje pewien Zeitgeist, który deklaruje otwarcie na inny sposób myślenia, ale w rzeczywistości tego nie robi. Wtedy chodziło o dyskurs partycypacji: „Padnijmy sobie wszyscy w ramiona, zjednoczmy się, a jakimś magicznym sposobem wszystko będzie dobrze”. Alternatywa, na którą wówczas wskazywałaś – prace oparte na antagonizmie – była sposobem na zakwestionowanie tego porządku. W Disordered Attention jest poniekąd podobnie, prawda?
CB: Tak, taki jest często schemat mojego pisania. Zaczyna się od zidentyfikowania jakiegoś współczesnego dyskursu. Pokazuję jego historię. Rozkładam na czynniki pierwsze jego założenia, które często mają charakter binarny, a następnie staram się zaproponować nowy język do radzenia sobie z nim. W Sztucznych piekłach była to partycypacja; w Disordered Attention jest to oczywiście uwaga. Ale próbowałam też zrobić coś podobnego z badaniami [research] w rozdziale 1 oraz z interwencjami w rozdziale 3. Punktem wyjścia jest zawsze nurt artystyczny, który skostniał, przestał być kwestionowany i wymaga ponownego przemyślenia.
WZ: Żałuję tylko trochę, że w Disordered Attention otworzyłaś możliwość poszukiwania innych wrażliwości, szerszego spektrum doświadczeń, ale potem nie kontynuowałaś tej eksploracji.
CB: Wiem. To bardzo słuszny zarzut. Pisanie tej książki zajęło mi dużo czasu, ponieważ każdy rozdział był jak osobna książka, a kiedy piszesz o współczesnej praktyce, ona nieustannie się zmienia. Pojawiają się nowe przykłady i paradygmat zdaje się przesuwać. Nieustannie musisz decydować, czy coś jest na tyle istotne, by to włączyć, czy jest tylko kolejnym odchyleniem lub wariantem tego, co było wcześniej. Nigdy więcej nie zrobię takiej książki! (śmiech) Mój kolejny projekt jest inny: zdecydowałam się na jedno słowo kluczowe i będę miała rozdziały monograficzne, żeby ułatwić sobie życie. Masz rację, powinnam była wyciągnąć konsekwencje z tego, co napisałam we wstępie, i zaproponować inne sposoby patrzenia. Ale po dekadzie byłam wyczerpana. Chciałam po prostu przejść do czegoś innego. Miałam dość!
WZ: Całkowicie to rozumiem. Mam podobnie – ludzie zawsze narzekają, że nie robię kontynuacji jakiegoś spektaklu, nie rozwijam jednego pomysłu w szeregu przedstawień. Ale po zrobieniu spektaklu jestem tak wykończony, że ostatnią rzeczą, na jaką mam ochotę, jest powrót do tego samego. Nie mogę już tego znieść. A czy w ciągu tych kilku lat, które minęły, coś się zmieniło w odniesieniu do tego pola uwagi i ekonomii uwagi?
CB: Tak, niestety, i to zmieniło się natychmiast! Media społecznościowe nabrały toksycznych skojarzeń politycznych, gdy tylko Elon Musk objął rolę w rządzie Trumpa. Widok miliarderów technologicznych ustawiających się w jednym szeregu z faszyzmem wywołał zbawienny krytyczny dystans wobec tej technologii. A mój książkowy epilog o AI jest tak neutralny – o mój Boże! Teraz napisałabym to zupełnie inaczej. Kończyłam książkę dokładnie w momencie, gdy wypuszczono ChatGPT, więc wcisnęłam jeszcze trzy strony na końcu. Wydawało mi się wówczas, że niepokój wokół AI jest przesadzony: czyż nie przypominało to dokładnie niepokoju wokół filmu, telewizji i mediów społecznościowych w czasach, gdy się pojawiały? Ale teraz zgadzam się, że AI to technologia innego kalibru.
WZ: To rodzaj instynktownej trywializacji w celu ochrony własnego zdrowia psychicznego, prawda? Nadal tak mam w odniesieniu do AI – odmawiam przyjęcia do wiadomości katastroficznego scenariusza. Zdaję sobie jednak sprawę, że tak naprawdę staram się po prostu nie wpadać w tryb paniki.
CB: Chciałam również oddzielić osąd na temat AI od osądu na temat tego, co artyści zrobią z AI. Ta druga kwestia pozostaje całkowicie otwarta. Przykłady, które widziałam do tej pory, nie były inspirujące, co nie znaczy, że z czasem to się nie zmieni. Artystom wideo zajęło dużo czasu stworzenie ciekawych prac.
WZ: Jest na ten temat świetny esej Allana Kaprowa w kontekście performansu: Video Art: Old Wine, New Bottle.
CB: Och, nie znam go.
WZ: Jest fantastyczny. Kaprow napisał go w latach siedemdziesiątych i umieścił w swoim zbiorze Essays on the Blurring of Art and Life. Twierdzi w nim, że przeprowadzono mnóstwo eksperymentów z tym medium, a jednak nie powstanie nic fundamentalnie interesującego, dopóki wideo w performansie nie stanie się tak naturalne jak telefon. Do tego momentu wideo pozostanie „pretensjonalną ciekawostką”. A skoro mowa o tej rzekomej „naturalności” telefonów – zauważyłem ostatnio zwrot od traktowania telefonu jako stałego elementu życia. Odbywa się na przykład wiele koncertów, gdzie albo muzyk prosi, żeby ludzie nie filmowali, albo publiczność decyduje, że nie chce nagrywać, bo chce być bardziej bezpośrednio zaangażowana. I pomyślałem, że to w pewnym sensie mówi: „Tak, możemy mieć rozproszoną uwagę, ale niech to nie będzie nasz jedyny sposób na życie”.
CB: Tak, też to zauważyłam. Nie na koncertach – właściwie nie chodzę na koncerty – ale w galeriach, choć z innych powodów. Naklejają na przykład naklejkę na obiektyw aparatu w twoim telefonie, żeby nie można było robić zdjęć na wystawie i puszczać ich w obieg poza kontekstem.
WZ: Wow. Nigdy się z tym nie spotkałem.
CB: Gagosian robi to regularnie. Oczywiście chodzi o ochronę własności intelektualnej, a nie o czerpanie przyjemności z czasu spędzanego na koncercie czy swobodne bycie sobą w Berghain! W gruncie rzeczy myślę, że ludzie są zmęczeni. A przynajmniej moje pokolenie (które pamięta dorastanie bez telefonów) jest zmęczone życiem poprzez ekran i chcemy spędzać znacznie więcej czasu z dala od niego. Zarazem właściwie nigdy nie byłam fanką „cyfrowego detoksu” czy wyjeżdżania na odosobnienie mindfulness, bo to bardzo uprzywilejowane podejście do tego problemu. Równie ostrożnie podchodzę do grożącej palcem retoryki „po prostu miej więcej samokontroli”, jak gdyby to był problem indywidualny, a nie zbiorowy. Firmy technologiczne uzależniły nas od zastrzyku dopaminy płynącego z ciągłego otrzymywania wiadomości, bycia wywoływanym, przesyłania nam obrazów, pozostawania w komunikacji. I ten szlak neuronalny będzie trudny do odwrócenia.
Terminu „ancestralizm” używam na określenie fascynacji rdzennością, uzdrawianiem, troską. Jestem życzliwie nastawiona do tego impulsu, jednak niepokoi mnie, że prace z kręgu ancestralizmu są krytycznie nietykalne: krytycy boją się je kwestionować, by nie wyjść na rasistów albo nie zostać skanselowanymi.
WZ: To dobry moment, żeby porozmawiać o nowej książce, którą piszesz. Ponieważ świat staje się coraz mniej przewidywalny, mniej stabilny i bardziej niebezpieczny, wielu ludzi – w tym osób artystycznych – szuka innych sposobów na odnalezienie stabilności i sensu. I Twój nowy projekt poświęcony temu, co nazywasz „ancestralizmem”, dotyczy właśnie tego, prawda?
CB: W pewnym sensie tak. Ale dotyczy on również domniemanej porażki zachodniej racjonalności i poszukiwania głębszego sensu poprzez zwrócenie się ku rdzennym epistemologiom – a więc powrotu ponownego oczarowania świata [re-enchantment]. Terminu „ancestralizm” używam na określenie współczesnej fascynacji rdzennością, rytuałami, uzdrawianiem i troską. Jest to jednak trudny temat, ponieważ z jednej strony jestem bardzo otwarta i życzliwie nastawiona do tego pierwotnego impulsu, ale z drugiej strony prace te są krytycznie nietykalne: są tak silnie splecione z autorytetem moralnym wynikającym z cech tożsamościowych artystki czy artysty. Krytycy boją się kwestionować te prace, żeby nie wyjść na rasistów albo nie zostać skanselowanymi. Sama też się tego boję. Ale jako badaczka możesz również pracować sumiennie, z otwartością i ciekawością, prowadzić rzetelne badania, nie obawiać się wchodzić w dialog i wyciągać jakieś wnioski. Tak właśnie staram się do tego podchodzić. Po prostu nie uważam, że powinny istnieć obszary badań zamknięte i niedostępne wyłącznie ze względu na czyjąś rasę, płeć, wiek czy klasę społeczną. Nie stanowi to problemu, gdy zajmujesz się odległą historią: badacze piszą o krajach, miejscach i praktykach, które są dla nich całkowicie niedostępne i nie mają żadnego związku z ich tożsamością. Dlaczego mielibyśmy stosować inny zestaw reguł wobec sztuki współczesnej?
WZ: Możesz opowiedzieć mi trochę więcej o tym projekcie? Na razie jest to skonstruowane jak thriller. Jest temat, a Ty masz w nim samobójczą misję. Idealne otwarcie.
CB: (śmiech) Mam kilka celów. Pierwszy należy do historii sztuki i polega na wprowadzeniu terminu „ancestralizm”, żeby zgrupować różne dwudziestowieczne historie sztuki, które łączyła podobna chęć odzyskiwania kultury przedkolonialnej lub rdzennej. Ancestralizm częściowo pokrywa się z prymitywizmem, ale dotyczy odzyskiwania dziedzictwa kulturowego postrzeganego jako własne (w przeciwieństwie do widzianego jako cudze, obce). Ancestralizm i prymitywizm pozostają ze sobą w napięciu, ale chcę podważyć założenie, że jeden jest „dobry”, a drugi „zły”.
Drugi cel sytuuje się w obrębie krytyki artystycznej. Chcę zakwestionować, a nawet całkowicie rozmontować ideę „przywłaszczenia kulturowego” [cultural appropriation]. Zyskała ona niewiarygodną popularność wraz z rozwojem mediów społecznościowych. Przed rokiem 2000 właściwie trudno mówić o jakimś wyraźnym dyskursie przywłaszczenia kulturowego. Szczerze mówiąc, uważam, że pisarstwo krytycznoartystyczne lat dziewięćdziesiątych bez porównania subtelniej i dogłębniej problematyzowało to, co składa się na kulturę i tradycję, pokazując, jak przynależymy do wielu przecinających się kultur oraz w jakim stopniu tożsamość nigdy nie jest źródłowa i autentyczna, lecz zdecentrowana i przygodna. To coś zupełnie innego niż dzisiejsza afirmacja tożsamości. Mój dyskomfort wobec współczesnego internetowego dyskursu przywłaszczenia kulturowego wynika między innymi stąd, że opiera się on na dwóch założeniach: pierwsze to własność – idea, że kultura należy do określonych ludzi, co ma tak silny kapitalistyczny podtekst. (Jeśli już, to kultura powstaje zbiorowo i nigdy nie jest kwestią własności). Drugie to czystość – fantazmat, jakoby kultura nie była nieustannie zanieczyszczana innymi wpływami i nie zmieniała się z upływem czasu.
Być może uda mi się też interweniować na trzecim, ogólniejszym poziomie nauk humanistycznych. Jako doktorantka w latach dziewięćdziesiątych kształciłam się w czasach, gdy poststrukturalizm i psychoanalizę wtłaczano nam prosto w żyły. Doprowadziło to do powstania świetnego pisarstwa krytycznego, ale także do podejrzliwości wobec wszystkiego, co transcendentne lub fundacjonistyczne. Nawet dzisiaj w humanistyce, a w historii sztuki w szczególności (mimo faktu, że ogromna część historii sztuki zajmuje się sztuką religijną), wciąż utrzymuje się sekularna stronniczość. Chcę wyjść z innej pozycji: niekoniecznie jako osoba wierząca, ale jako ktoś otwarty na samą ideę wiary innych ludzi. Czy potrafię znaleźć sposób pisania, który będzie jednocześnie życzliwy i krytyczny? Czy można zająć pozycję, która uznaje transcendencję i jej rolę w produkcji artystycznej, a zarazem zachowuje wrażliwość na to, kiedy jest to po prostu eskapistyczne lub chybione?
WZ: Czasami jest jednym i drugim, prawda? Można odnosić się z sympatią do jakiejś propozycji i doceniać osobiste zaangażowanie, a zarazem uznać, że to…
CB: Tak – że nie jest to przekonujące. Trzeba więc w tym miejscu przetrzeć nowy szlak. A nigdzie nie znajduję takich tekstów.
WZ: Kilka lat temu napisałaś wstęp do nowego wydania Sztucznych piekieł, w którym raczej krytycznie odniosłaś się do własnej – słynnej – apologii sztuki antagonistycznej rozwiniętej w tamtej książce. W pewnym sensie rozumiem to jako zrobienie większej przestrzeni dla jakiegoś rodzaju… partycypacji? Albo może szerzej: formy relacji, która mogłaby przezwyciężyć antagonizmy. Czy słusznie odnajduję tu tego echo?
CB: W tamtym wstępie opisuję, jak partycypację w sztukach wizualnych wypiera kilka innych dyskursów – w muzeach idea „zaangażowania”, a w sztuce idea „troski”. To na pewno wiąże się z tym, nad czym teraz pracuję. Jest bardzo dużo troski i uzdrawiania w tym ancestralnym… zwrocie. Ale nie chcę nazywać tego zwrotem!
Nadal jestem bardzo przywiązana do antagonizmu, ale nabiera on innego znaczenia, gdy staje się modus operandi rządzącej władzy. Każda koniunktura historyczna wymaga innych strategii i technik. W momencie wysoce konsensualnego „neoliberalizmu trzeciej drogi” w pierwszej dekadzie XXI wieku uważałam oparty na społecznej biesiadności tryb partycypacji za niewystarczający i chciałam więcej antagonizmu. Teraz znajdujemy się w spolaryzowanej sytuacji – w Polsce, w USA, w Brazylii, w Indiach, w większości miejsc na świecie, gdzie dominuje skrajna prawica. I skłoniło mnie to do przemyślenia wartości antagonizmu oraz tego, czy właśnie on jest potrzebny w tym konkretnym momencie historycznym. Nie oznacza to wezwania do powrotu do mdłego centryzmu i łagodnej zgody. Moje własne preferencje wciąż skłaniają się ku sztuce, która mną wstrząsa, zbija mnie z tropu, zaskakuje mnie, zmusza do przemyślenia własnych założeń. Nie ma nic nudniejszego niż praca, która mówi ci, co masz myśleć, albo która utwierdza cię w przekonaniu, że myślisz właściwe myśli.
Pod wieloma względami nadal jestem przywiązana do sztuki rozumianej jako uniezwyklenie [defamiliarization]: może nas ona uczyć uważniejszego, mniej automatycznego patrzenia oraz radzenia sobie z wieloznacznością i niepewnością. Żyjemy w czasach takiej polaryzacji wypowiedzi i tak odmiennych sposobów rozumienia dobra i zła, że powielanie przez sztukę tych stronniczych podziałów już niczemu nie służy. Może ona tymczasem zaproponować coś wolniejszego i bardziej złożonego – pokazać, jak być wieloma rzeczami naraz. Może nas zachęcać do niewydawania błyskawicznych osądów, do czego oczywiście przez cały czas namawiają media społecznościowe (lajkowanie, scrollowanie, przechodzenie dalej – wszystkie te odruchowe reakcje i szybkie decyzje). Tak więc, wracając do tańca i sztuk performatywnych, również dlatego tak bardzo pociągają mnie teraz te dziedziny: wymagają po prostu posiedzenia z czymś przez co najmniej godzinę bez możliwości wyjścia. Skłaniają do otwartości na to, co ktoś prezentuje, do przemyślenia tego, osobiście, a nie za pośrednictwem ekranu.
WZ: W sposób, który jest jednocześnie skupiony, a zarazem jakoś akceptujący zaburzenia.
CB: Tak. Bo oczywiście, kiedy coś oglądasz, twój mózg wciąż wszędzie wędruje. A potem znów odnajdujesz się w sali, skupiając się na tym, co dzieje się przed twoimi oczami.